Жүректі үнсіз өлтіретін тағамдар: күнде жейтін өнімдеріңіз өміріңізді қысқартып жүр ме

Соңғы жылдары әлем ғалымдары ультраөңделген тағамдардың (Ultra-Processed Foods, UPF) адам денсаулығына тигізетін зияны туралы жиі дабыл қағуда.

АҚШ пен Канаданың кардиолог-ғалымдары жүргізген жаңа зерттеу нәтижелері бұл мәселенің қаншалықты маңызды екенін тағы бір рет көрсетті. Зерттеу қорытындылары бойынша, жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітімнің 23-38%-ы, ал осы аурулардың жаңа жағдайларының 23-37%-ы ультраөңделген өнімдерді тұрақты тұтынумен байланысты болуы мүмкін.

Ультраөңделген тағам дегеніміз не?

Ультраөңделген тағамдар – табиғи өнімдерден гөрі өнеркәсіптік өңдеудің бірнеше кезеңінен өткен, құрамында көптеген жасанды қоспалар бар өнімдер. Олардың құрамына дәм күшейткіштер, консерванттар, бояғыштар, эмульгаторлар, тәттілендіргіштер және ұзақ сақталуын қамтамасыз ететін басқа да химиялық қоспалар кіреді.

Мұндай өнімдерге мыналар жатады:

• шұжық, сосиска және басқа өңделген ет өнімдері;
• чипсы мен түрлі тіскебасарлар;
• гамбургер, хот-дог, наггетс сияқты фастфуд;
• тәтті тоқаштар, печенье, торттар;
• кәмпиттер мен шоколад өнімдерінің көпшілігі;
• тәтті газдалған сусындар;
• майонез және дайын тұздықтар;
• тәтті йогурттар мен хош иістендірілген сүт өнімдері.

Бұл тағамдар тез дайындалады, дәмі тартымды және ұзақ сақталады. Алайда олардың тұрақты түрде тұтынылуы ағзаға елеулі зиян келтіреді.

Зерттеу қалай жүргізілді?

АҚШ және Канада ғалымдары зерттеу нәтижелерін Халықаралық семіздік конгресінде ұсынды. Олар Канаданың ересек тұрғындарының тамақтану ерекшеліктері, жүрек-қан тамырлары ауруларының таралуы және өлім көрсеткіштері туралы ұлттық статистикалық мәліметтерді пайдаланды.

Арнайы математикалық модель адамның күнделікті рационында ультраөңделген өнімдердің үлесі артқан сайын жүрек ауруларының даму ықтималдығы қалай өзгеретінін бағалады. Ғалымдардың есебі бойынша, егер халық мұндай тағамдарды тұтынуды кем дегенде 50%-ға азайтса, онда:

• жыл сайын 27-46 мың жаңа жүрек-қан тамырлары ауруының алдын алуға;
• 5-8,3 мың адамның өмірін сақтап қалуға мүмкіндік туар еді.

Зерттеу Канада тұрғындарының мәліметтері негізінде жүргізілгенімен, зерттеушілер оның нәтижелері ультраөңделген тағамдар кең таралған басқа мемлекеттерге де қатысты деп есептейді.

Неліктен мұндай тағамдар қауіпті?

Ультраөңделген өнімдердің зияны тек жоғары калориясында ғана емес. Олардың құрамындағы артық қант, тұз, қаныққан және трансмайлар, химиялық қоспалар адам ағзасының табиғи зат алмасуына кері әсер етеді.

Мұндай тағамдарды жиі тұтынудың салдары:

• артериялық қысымның жоғарылауы;
• қандағы холестериннің көбеюі;
• семіздік;
• инсулинге төзімділіктің дамуы;
• 2-типті қант диабеті;
• бауырдың майлануы;
• қан тамырлары қабырғасының созылмалы қабынуы;
• инфаркт пен инсульт қаупінің артуы.

Сонымен қатар, ультраөңделген тағамдар адамды қайта-қайта жеуге ынталандырады. Себебі олардың құрамындағы дәм күшейткіштер мен хош иістендіргіштер мидағы тәбетке жауап беретін орталықтарды қоздырып, тоқтық сезімін әлсіретеді. Соның салдарынан адам артық тамақтанып, дене салмағы артады.

Дәрігерлер не дейді?

Гастроэнтерологтардың айтуынша, бауыр мен бүйрек ағзаны зиянды заттардан тазартып отырады. Бірақ олар шексіз мөлшердегі консерванттар мен жасанды қоспаларды толықтай залалсыздандыра алмайды. Уақыт өте келе бұл ағзалардың жұмысы бұзылып, зат алмасу жүйесі әлсірейді.

Кардиологтар да қан қысымы мен холестериннің жоғарылауы көбіне дұрыс емес тамақтанумен байланысты екенін айтады. Егер адам өмір салтын өзгертпесе, тек дәрі-дәрмекпен емделу ұзақ мерзімді нәтиже бермеуі мүмкін.

Әлемдегі жағдай

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, жүрек-қан тамырлары аурулары әлемдегі өлімнің негізгі себептерінің бірі болып табылады. 2022 жылы осы аурулардан шамамен 19,8 миллион адам қайтыс болған. Бұл – дүниежүзіндегі барлық өлім жағдайларының шамамен 32%-ын құрайды.

Ультраөңделген өнімдерді ең көп тұтынатын елдердің қатарында АҚШ, Канада, Батыс Еуропа мемлекеттері, Жапония және Мексика бар. Соңғы жылдары мұндай тағамдардың танымалдығы Орталық Азия елдерінде де артып келеді. Қалалық өмір салтының қарқын алуы, дайын тағамдардың қолжетімділігі және жарнаманың әсері адамдардың табиғи тағамнан гөрі дайын өнімдерді жиі таңдауына себеп болып отыр.

Қандай өнімдерді көбірек тұтынған дұрыс?

Дәрігерлер ультраөңделген тағамдарды толықтай бірден алып тастауды емес, олардың мөлшерін біртіндеп азайтуды ұсынады. Оның орнына күнделікті рационға төмендегі өнімдерді көбірек енгізген жөн:

• жаңа піскен көкөністер мен жемістер;
• бұршақ тұқымдастары;
• тұтас дәнді дақылдар;
• теңіз және өзен балықтары;
• жаңғақтар;
• табиғи сүт өнімдері;
• майсыз ет;
• үй жағдайында дайындалған тағамдар.

Сонымен қатар, тәтті газдалған сусындардың орнына таза су, қантсыз шай немесе айран ішкен дұрыс.

Алдын алу жолдары

Жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алу үшін мамандар мынадай кеңестер береді:

1. Ультраөңделген тағамдарды мүмкіндігінше сирек тұтыну.
2. Көкөніс пен жеміс мөлшерін көбейту.
3. Күн сайын жеткілікті физикалық белсенділік таныту.
4. Артық дене салмағын бақылау.
5. Темекі мен алкогольден бас тарту немесе шектеу.
6. Қан қысымы, қант және холестерин деңгейін тұрақты тексеріп отыру.
7. Дұрыс ұйқы мен күйзелісті басқаруға көңіл бөлу.

Қорытынды

Ультраөңделген тағамдар қазіргі заманғы адамның өмірін жеңілдеткенімен, олардың денсаулыққа тигізетін зияны барған сайын айқындалып келеді. Ғылыми зерттеулер мұндай өнімдерді жиі тұтыну жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупін едәуір арттыратынын көрсетіп отыр. Сарапшылардың пікірінше, күнделікті рациондағы ультраөңделген тағамдардың мөлшерін азайтып, табиғи әрі сапалы өнімдерді көбірек тұтыну мыңдаған адамның өмірін сақтап қалуға мүмкіндік береді.

Дұрыс тамақтану – тек жақсы дене бітімінің ғана емес, ұзақ әрі сапалы өмірдің де басты кепілі. Сондықтан әр адам өзінің күнделікті ас мәзіріне жауапкершілікпен қарап, денсаулыққа пайдалы таңдау жасауы маңызды.