Қазақстан тарихындағы ең ауыр әрі шешуші кезеңдердің бірі – Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары болды. Бұл уақыт елдің тек әскери емес, экономикалық қуатын да сынақтан өткізді. Майдан даласында шешуші шайқастар жүріп жатқанда, тылдағы өндіріс ошақтары Жеңістің нақты іргетасына айналды. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан КСРО-ның басты индустриялық тіректерінің біріне айналып, қысқа мерзім ішінде ірі өндірістік база қалыптастыра алды.
Соғыс және индустриялық серпіліс
Соғыс басталған алғашқы айлардан-ақ Кеңес Одағының батыс бөлігіндегі зауыттар мен фабрикаларды шығысқа көшіру науқаны қолға алынды. Қазақстан осы эвакуация толқынын қабылдаған негізгі аймақтардың бірі болды.
Республика аумағына 200-ден астам кәсіпорын көшіріліп, олардың көпшілігі қысқа мерзім ішінде іске қосылды. Бұл тек өндірісті сақтап қалу ғана емес, жаңа индустриялық орталықтардың қалыптасуына жол ашты.
Алматы, Қарағанды, Шымкент, Өскемен сияқты қалалар өндірістік хабқа айналды. Жергілікті кадрлар мен эвакуацияланған мамандар бірігіп, бұрын болмаған қарқынмен жұмыс істеді. Нәтижесінде, Қазақстан соғыс жылдарында стратегиялық маңызы бар шикізат пен өнімдердің негізгі жеткізушілерінің біріне айналды.
Металл – майданның «қаны»
Соғыс экономикасында металлургия шешуші рөл атқарды. Оқ-дәрі, танк, ұшақ – барлығы да металлға тәуелді болды. Осы тұрғыда Қазақстандағы бірқатар ірі кәсіпорындардың маңызы ерекше болды.
Мәселен, Шымкент қорғасын зауыты майданды қорғасынмен қамтамасыз етудің негізгі орталығына айналды. Зерттеулерде Кеңес Одағындағы әрбір екінші оқ осы зауытта өндірілген қорғасыннан құйылғаны жиі айтылады. Бұл – бір ғана кәсіпорынның соғыс барысына қаншалық ықпал еткенін көрсететін нақты дәлел.
Сол сияқты Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты 1942 жылдан бастап өнім бере бастады. Қорғасын мен мырыш майдан үшін аса қажет стратегиялық металдар болды. Ал Балқаш мыс қорыту зауыты мыс өндірісін еселеп арттырып, байланыс құралдары мен әскери техниканың маңызды компоненттерін қамтамасыз етті.
Қара металлургия және ауыр өнеркәсіп
Соғыс жылдары қара металлургияның да негізі қаланды. Қарағанды металлургия комбинаты осы кезеңде іргесі қаланған ірі жобалардың бірі болды. Бұл кәсіпорын кейінгі онжылдықтарда Қазақстанның индустриялық символына айналды.
Сонымен қатар, 1943 жылы іске қосылған Ақтөбе ферроқорытпа зауыты броньды болат өндірісіне қажетті қоспалар шығарды. Ферроқорытпаларсыз сапалы әскери техника жасау мүмкін емес еді, сондықтан бұл зауыттың да стратегиялық маңызы зор болды.
Ал Алматы ауыр машина жасау зауыты эвакуацияланған кәсіпорындар негізінде құрылып, әскери техника мен құрал-жабдықтар өндірісіне үлес қосты. Бұл зауыттар тек өнім шығарып қана қоймай, жаңа инженерлік мектептердің қалыптасуына ықпал етті.
Эвакуацияланған зауыттар: жаңа индустрияның іргетасы
Қазақстанға көшірілген кәсіпорындардың әсері ұзақ мерзімді болды. Мәскеу, Ленинград, Киев секілді ірі индустриялық орталықтардан келген зауыттар жергілікті экономикаға жаңа технология мен тәжірибе әкелді.
Алматыда жеңіл және тамақ өнеркәсібі қарқынды дамыса, Қарағанды көмір бассейні ауыр өнеркәсіптің «жүрегіне» айналды. Осылайша, соғыс жылдары қалыптасқан өндірістік құрылым тәуелсіз Қазақстан экономикасының да негізін қалады.
Тылдағы еңбек – Жеңістің шешуші факторы
Соғыс жылдарындағы Қазақстанның өнеркәсіптік дамуы – тек зауыттар мен көрсеткіштер тарихы емес. Бұл – күндіз-түні еңбек еткен мыңдаған жұмысшылардың, инженерлердің, әйелдер мен жасөспірімдердің ерлігі. Ер азаматтардың басым бөлігі майданға аттанған кезде, өндірістегі ауыр жүктің негізгі бөлігі әйелдер мен жастардың иығына түсті.
Қиындыққа қарамастан, өндіріс тоқтаған жоқ. Керісінше, қарқын үдей түсті. Бұл тылдағы жанкешті еңбектің айқын көрінісі еді.
Соғыс жылдары Қазақстан қысқа мерзім ішінде аграрлық аймақтан ірі индустриялық өңірге айналды. Салынған және көшірілген зауыттар елдің экономикалық қуатын арттырып қана қоймай, болашақ дамуына берік негіз қалады.
Бүгінде сол кезеңде іргесі қаланған кәсіпорындардың бірқатары әлі де жұмыс істеп тұр. Олар – тарихтың тірі куәсі әрі тылдағы ерліктің символы. Қазақстанның индустриялық дамуын түсіну үшін, дәл осы соғыс жылдарындағы серпіліске көз жүгірту жеткілікті.