Бір қарағанда Жәңгір хан қазақ даласында тек хандық билік құрған тұлға ретінде ғана көрінуі мүмкін. Алайда оның көпшілік біле бермейтін тағы бір маңызды қыры бар. Ол – қазақ жерінде медицина саласын алғаш рет жүйелі түрде дамытуды қолға алған қайраткер. Жәңгір хан Бөкей ордасында (қазіргі Батыс Қазақстан мен Атырау өңірі) еуропалық үлгідегі емдеу ісінің негізін қалап, аурухана мен дәріхана ашып, арнайы дәрігерлер шақырту арқылы халыққа ғылыми медицинаның жолын ашты.
Жәңгір хан өз заманы үшін ерекше көзқарас ұстанды. Оның басты мақсаты – халықтың тұрмыс сапасын жақсарту, білім мен ғылымды дамыту, қоғамды өркениетке жақындату еді. Сол жолда ол денсаулық сақтау ісіне айрықша мән берді.
Ханның түсінігінде медицина тек ауруды емдеу ғана емес, халықтың өмір сүру деңгейін арттыратын маңызды құрал болды. Сондықтан ол «ауруды ғылыми негізде емдеу» идеясын алғашқылардың бірі болып қазақ даласына енгізді.
Бөкей ордасында алғашқы жылдары медициналық көмекті казак әскерінің құрамындағы әскери дәрігерлер көрсетті. Ауыр науқастар көрші аймақтардағы әскери лазареттерге жіберілетін. Алайда бұл жүйе халыққа толыққанды көмек көрсетуге жеткіліксіз еді.
Осы мәселені түсінген Жәңгір хан 1825-1826 жылдары Ресей императоры Николай I-ге өтініш білдіріп, өз ордасында тұрақты дәрігер қызметін енгізуді, дәріхана мен емдеу орындарын ашуды сұрайды.
Нәтижесінде, 1832 жылы Ордада алғашқы ресми дәрігер тағайындалды. Бұл қызметке штаб-емшісі А.А. Сергачев келіп, халыққа тұрақты медициналық көмек көрсете бастады. Осы сәттен бастап қазақ даласында жүйелі медицина қалыптаса бастады.
Жәңгір ханның бастамасымен 1839 жылы Хан ставкасында алғашқы дәріхана ашылды. Бұл – қазақ даласындағы тұңғыш фармацевтикалық мекеме еді. Кейінірек 1843 жылдан бастап Жаңақазан ауылында тағы бір дәріхана жұмыс істей бастады.
Ал медициналық жүйенің ең маңызды жетістіктерінің бірі – аурухананың ашылуы болды. 1840-жылдары дәрігер В.Ф. Евланов шағын стационар ұйымдастырып, кейін оның орнына келген дәрігер А.Г. Пупорев аурухананы кеңейтіп, 15 орындық мекемеге айналдырды.
1852 жылы Ордада қоғамдық аурухана ресми түрде ашылды. Бұл кешен алты ғимараттан тұрды:
Аурухана екі бөлімнен тұрды – бірі қарапайым халыққа, екіншісі тұтқындарға арналған. Бұл мекеме сол кезеңде Қазақстан аумағындағы жалғыз толыққанды аурухана болды.
Жәңгір хан енгізген реформалардың нәтижесінде Ордада медицина қарқынды дами бастады. Уақыт өте келе:
Сонымен қатар, алғаш рет туберкулезге қарсы арнайы бөлімше ұйымдастырылды. Бұл сол дәуір үшін үлкен жаңалық еді. Сот медицинасының да бастауы осы өңірмен байланысты. Қазақстанда алғаш рет сот дәрігері лауазымы дәл осы Ішкі Ордада енгізілгені – Жәңгір хан реформаларының ауқымын көрсетеді.
Жәңгір хан тек ұйымдастырушы емес, ғылымға да жақын болған тұлға еді. Ол қауіпті жұқпалы ауру – сібір жарасын (антракс) зерттеп, оның адам ағзасына әсерін талдады. Тіпті осы тақырыпта ғылыми еңбек жазып қалдырды.
Хан Еуропаның белгілі ғалымдарымен, соның ішінде Александр фон Гумбольдт және Карл Фукс сияқты зерттеушілермен хат алысып тұрған. Бұл – қазақ билеушілері арасындағы сирек кездесетін ғылыми байланыс еді.
Жәңгір хан тек реформалар жүргізіп қана қоймай, өзі де үлгі көрсетті. Ол өз балаларына екпе салдыру арқылы халық арасында вакцинацияның маңызын насихаттады. Бұл – сол кезеңдегі батыл әрі озық қадамдардың бірі.
Соның арқасында Бөкей ордасы «қазақ даласының Еуропасы» атанды. Себебі мұнда алғаш рет аурухана, дәріхана, мектеп, пошта, қазынашылық жүйелері қатар дамыды.
Жәңгір ханның медицина саласындағы еңбегі – қазақ денсаулық сақтау жүйесінің алғашқы негізі. Ол енгізген жаңалықтар тек өз дәуірімен шектелмей, кейінгі ұрпаққа үлкен ықпал етті.
Бүгінде Батыс Қазақстандағы медициналық оқу орындары мен денсаулық сақтау жүйесінің дамуы сол тарихи бастаманың жалғасы деуге болады.
Жәңгір хан – қазақ тарихындағы ерекше тұлға. Оның реформасы елді жаңа даму кезеңіне шығарды. Әсіресе медицина саласына қосқан үлесі халықтың өмір сапасын жақсартуға бағытталған маңызды қадам болды.
Ол негізін қалаған жүйе қазақ даласында ғылыми медицинаның қалыптасуына жол ашты. Сондықтан Жәңгір ханның есімі тек билеуші ретінде емес, қазақ медицинасының бастауында тұрған ұлы реформатор ретінде де тарихта мәңгі сақталады.