Қазіргі цифрлық дәуірде киберқауіпсіздік қоғам үшін ең өзекті мәселелердің біріне айналды. Технология дамыған сайын алаяқтардың да әдіс-тәсілдері күрделеніп, бұрынғыдан әлдеқайда сенімді әрі қауіпті көріне бастады. Бүгінде олар жай ғана жалған хабарлама жіберумен шектелмейді. Енді жасанды интеллектінің көмегімен адамның дауысын көшіріп, бейнесін жасап, тіпті мемлекеттік орган өкілдерінің атынан сөйлейтін жалған видеолар таратуда.

Мемлекеттік орган өкілінің бейнесін пайдалану

Соңғы уақытта алаяқтар мемлекеттік мекемелердің сеніміне кіріп, азаматтарды алдау үшін жаңа схемаларды қолдана бастады. Соның бірі – ресми тұлғалардың бейнесін пайдаланып жасалған дипфейк видеолар. Мұндай видеоларда мемлекеттік орган өкілі секілді көрінетін адам азаматтарға инвестициядан жоғары табыс табу жолдарын ұсынып, қаржыны қайтаруға көмектесетінін айтады. Алайда мұның барлығы – алдын ала ойластырылған алаяқтық әрекет.

Қаржылық мониторинг агенттігінің мәліметінше, алаяқтар агенттіктің ресми өкілінің бейнесін пайдаланып, жалған видеолар таратып жатыр. Онда өзін «жәбірленуші инвестор» ретінде таныстырған адамның ойдан шығарылған оқиғасы баяндалады. Сценарий бойынша, азамат белгілі бір инвестициялық жобаға ақша салады, кейін оның табысы күн сайын өсіп жатқандай көрсетіледі.

Алайда қаражатты шешіп алмақ болған кезде түрлі кедергілер туындайды. Мысалы:

• комиссия төлеу қажет екені айтылады;
• салық аудару талап етіледі;
• қосымша тексеріс жүргізілетіні хабарланады;
• шотты ашу үшін тағы да төлем жасау сұралады.

Азамат бірнеше рет ақша аударғанымен, қаражатына қол жеткізе алмайды. Соңында аккаунты бұғатталып, байланыс үзіледі.

«Ақшаңызды қайтарып береміз» деген екінші тұзақ

Алаяқтардың ең қауіпті тұстарының бірі – бір рет алданып қалған адамды қайта алдау. Олар бұғатталған қаражатты банк немесе реттеуші органдар арқылы қайтарып алуға болады деп сендіреді. Осыдан кейін азаматтарға «көмек көрсету қызметіне» жүгіну ұсынылады.

Көбіне «Толығырақ» батырмасы арнайы чатқа апарады. Онда өзін «халық заңгері» деп таныстырған адамдармен жалған хат алмасу көрсетіледі. Олар қаражатты қайтарып береміз деп сендіріп, тағы да төлем сұрайды. Нәтижесінде жәбірленуші адам екінші рет қаржысынан айырылады.

Жалған сайттар мен сауалнамалар

Сонымен қатар алаяқтар агенттік атынан жалған сайттар жасап, онда «жәбірленушілердің ақшасын қайтару» туралы хабарландырулар жариялайды. Мұндай сайттарда қолданушыдан сауалнама толтыру талап етіледі.

Мысалы:

• Ақшаңызды қашан жоғалттыңыз?
• Қанша көлемде қаражат салдыңыз?
• Қай компания арқылы инвестиция жасадыңыз?

Кейін азаматтан аты-жөні, телефон нөмірі, электрондық пошта сияқты жеке деректер сұралады. Соңында «Қайтару процесін бастау» батырмасын басу ұсынылады.

Шын мәнінде, мұндай сайттар мен формалардың барлығы азаматтардың жеке мәліметтерін жинауға және қаржысын иемденуге бағытталған алаяқтық схема болып табылады.

Қазіргі алаяқтардың басты қаруы – психология

Мамандардың айтуынша, қазіргі алаяқтардың басты қаруы – психологиялық қысым. Олар адамды асықтырады, қорқытады немесе тым тиімді ұсыныспен қызықтырады. Осындай сәтте адам ойланып үлгермей, қателік жіберуі мүмкін.

Мысалы:

• Шотыңыз бұғатталады
• Соңғы мүмкіндік, дәл қазір ақша салыңыз
• Сіз ұтыс жеңіп алдыңыз
• Инвестиция арқылы табысыңызды 3 есе арттырамыз

Мұндай сөздер адамның эмоциясына әсер етіп, салқынқанды ойлануына кедергі жасайды.

Ең жиі кездесетін алаяқтық схемалар

Бүгінде кең таралған алаяқтық түрлері мыналар:

• өзін банк қызметкері ретінде таныстырып қоңырау шалу;
• жалған инвестициялық жобалар ұсыну;
• жеткізу қызметі немесе таныс адамның атынан хабарлама жіберу;
• әлеуметтік желілердегі жалған ұтыс ойындары мен акциялар;
• мемлекеттік орган өкілі болып сөйлейтін дипфейк видеолар тарату;
• жеке деректерді жинайтын жалған сайттар ашу.

Өзіңізді қалай қорғайсыз?

Кибералаяқтардан сақтану үшін мына ережелерді есте сақтаңыз:

• Бейтаныс адамдарға ақша аудармаңыз;
• SMS-кодтарды ешкімге айтпаңыз;
• Банк картасының деректерін бермеңіз;
• Күмәнді сілтемелерге өтпеңіз;
• Жалған инвестициялық ұсыныстарға сенбеңіз.

Міндетті түрде жасаңыз:

• Компания туралы ресми сайттан тексеріңіз;
• Лицензиясы бар ұйымдармен ғана жұмыс істеңіз;
• Күмәнді нөмірлерді бұғаттаңыз;
• Жақындарыңызды ескертіңіз;
• Танысыңыздан күмәнді хабарлама келсе, өзіне тікелей хабарласыңыз;
• Ақпаратты тек ресми дереккөздерден нақтылаңыз.

Егер алданып қалсаңыз не істеу керек?

• Банкіңізге дереу хабарласыңыз;
• Картаны бұғаттаңыз;
• Құқық қорғау органдарына арыз жазыңыз;
• Барлық хат-хабар мен чек көшірмелерін сақтаңыз;
• Құпиясөздеріңізді ауыстырыңыз.

Жасанды интеллект адамзатқа үлкен мүмкіндік әкелгенімен, оны қылмыскерлер де өз мақсаттарына пайдалануда. Сондықтан цифрлық сауаттылық – бүгінгі заманның басты қорғанысы. Егер ұсыныс тым тиімді көрінсе, ол шындыққа жанаспайтын болуы мүмкін. Ал ресми тұлғаның бейнесі бар видеоның өзі шынайы деген сөз емес.