«Жалқаулық емес, дислексия»: Бала неге әріптерді шатастырып, оқудан қашады?

Бір бала мәтінді еш қиналмай оқыса, екіншісі қарапайым сөздің өзін бірнеше рет қайталап, әріптерді шатастыруы мүмкін. Көп жағдайда мұны жалқаулықпен немесе сабаққа ынтаның жоқтығымен байланыстырады. Алайда мұндай қиындықтың себебі дислексия болуы ықтимал. Бұл қандай ерекшелік және ол адамның күнделікті өміріне қалай әсер етеді?

Дислексия дегеніміз не?

Дислексия – адамның оқу дағдысын меңгеруіне әсер ететін нейробиологиялық ерекшелік. Мұндай адамдар сөздерді тануда, әріптер мен дыбыстарды сәйкестендіруде, мәтінді жылдам оқуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Кейде бұл жазу мен емле дағдыларына да әсер етеді.

Алайда дислексия адамның ақыл-ой қабілетінің төмендігін білдірмейді. Ол көру немесе есту қабілетінің нашарлығынан, жалқаулықтан не білім алуға деген ынтаның жоқтығынан туындамайды.

Әртүрлі зерттеулерге сәйкес, әлем халқының шамамен 5-15 пайызында дислексия белгілері кездеседі. Мұндай адамдардың арасында шығармашылыққа, ғылымға және басқа да салаларға қабілетті жандар аз емес.

Мәселен, әйгілі режиссер Стивен Спилберг пен кәсіпкер Ричард Брэнсон өздерінде дислексия бар екенін ашық айтқан. Оқу барысында кездескен қиындықтар олардың кәсіби жетістікке жетуіне кедергі болмаған.

Дислексияның негізгі белгілері қандай?

Дислексия әр адамда әртүрлі байқалады. Дегенмен мамандар жиі кездесетін бірнеше белгіні атап өтеді:

• Әріптер мен дыбыстарды сәйкестендіруде қиналу;
• Сөздерді баяу оқу немесе буындарды шатастыру;
• Оқыған мәтінді түсіну үшін бірнеше рет қайталау;
• Сөздердің дұрыс жазылуын есте сақтауда қиындық көру;
• Оқу мен жазуға байланысты тапсырмаларға көп уақыт жұмсау.

Аталған белгілер басқа себептерге де байланысты болуы мүмкін. Сондықтан дислексияны нақты анықтау үшін мамандардың кешенді тексеруінен өту қажет.

Мәскеу қалалық педагогикалық университетінің логопедия кафедрасының доценті Ольга Величенкованың айтуынша, баланың оқу дағдыларын дамытуда оның жеке ерекшелігін ескеру маңызды.

Мәселен, бала ережені жаттай алмаса, оны суреттер, ұйқастар немесе есте сақтауға көмектесетін қызықты тәсілдер арқылы үйретуге болады. Ал теорияны меңгеру қиын болса, практикалық жаттығуларға көбірек көңіл бөлген жөн.

Дислексия туралы қандай қате түсініктер бар?

Қоғамда дислексияға қатысты бірнеше жаңсақ пікір қалыптасқан.

«Дислексиясы бар адамдар әріптерді керісінше көреді». Шын мәнінде, олардың бәрінде мұндай ерекшелік кездеспейді. Негізгі қиындық сөздерді тану мен дыбыстық ақпаратты өңдеуге байланысты.

«Дислексия – ақыл-ой қабілетінің төмендігі». Бұл пікір ғылыми тұрғыдан дұрыс емес. Дислексия адамның интеллект деңгейін анықтамайды.

«Бала өскенде бәрі өздігінен түзеледі». Жас ұлғайған сайын кей белгілер бәсеңдеуі мүмкін. Алайда оқу қиындықтары ересек өмірде де сақталуы ықтимал.

«Дислексияны дәрімен емдеуге болады». Қазіргі уақытта дислексияны толық жоятын арнайы дәрі жоқ. Бірақ тиімді оқыту әдістері арқылы оқу және жазу дағдыларын едәуір жақсартуға болады.

«Бұл – жалқаулықтың белгісі». Дислексиясы бар бала мәтінді оқу үшін өзгелерден көбірек күш жұмсауы мүмкін. Сондықтан оның кітап оқудан қашқақтауын жалқаулықпен байланыстыру дұрыс емес.

Дислексиямен қалай өмір сүруге болады?

Дислексия тек мектептегі үлгерімге ғана емес, адамның күнделікті өміріне де әсер етуі мүмкін. Мысалы, кейбір ересектерге көлемді құжаттарды оқу, электронды хат жазу немесе жазбаша нұсқаулықтарды түсіну көбірек уақыт алады.

Сонымен қатар бала кезінен жиі сын есту адамның өзіне деген сенімін төмендетіп, мазасыздыққа әкелуі ықтимал.

Мамандар мұндай жағдайда қолайлы білім беру ортасын қалыптастыру маңызды екенін айтады. Мәтінді дыбыстап оқитын бағдарламалар, аудиокітаптар, арнайы жаттығулар мен жеке оқыту тәсілдері дислексиясы бар адамдарға көмектесе алады. Егер ата-ана баласының оқуды меңгеруде ұзақ уақыт қиналып жүргенін байқаса, логопедке немесе арнайы педагогке жүгінгені жөн.

Ең бастысы, дислексия адамның қабілетін немесе болашағын шектемейді. Уақытылы көрсетілген қолдау мен дұрыс оқыту әдістері арқылы мұндай адамдар білім алып, түрлі салада табысқа жете алады.