ЮНЕСКО мойындаған Қазақстан: әлемдік мұраға ұсынылған нысандар жайлы не белгілі

ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра нысандарының алдын ала тізіміне Қазақстаннан 6 жаңа нысан енгізілді. Олардың қатарында көне петроглифтер, ерекше сәулет ескерткіштері, жерасты мешіттері мен Ұлы Жібек жолының тарихи ескерткіштері бар. El.kz интернет порталы әр нысанның тарихы мен ерекшеліктеріне шолу жасады.

Мыңжылдықтардан жеткен тасқа қашалған тарих

ЮНЕСКО-ның алдын ала тізіміне енген нысандардың ішіндегі ең ауқымдысы – Жетісу мен Қаратау петроглифтері кешені. Оның құрамына Түркістан облысындағы Арпаөзен мен Сауысқандық, Жетісу өңіріндегі Ешкіөлмес, Құлжабасы және Баянжүрек жартас суреттері кіреді. Бұл ескерткіштер Қазақстан аумағында ежелгі адамдардың дүниетанымы мен тұрмысын бейнелейтін ең ірі ашық аспан астындағы мұражайлардың бірі саналады.

Арпаөзен петроглифтерін алғаш ғылыми айналымға археологтар Әбдеш Төлеубаев, Зейнолла Самашев және басқа да қазақстандық зерттеушілер енгізді. Мұнда қола дәуірінен бастап ерте темір ғасырына дейінгі кезеңді қамтитын мыңдаған сурет бар. Әсіресе арба жеккен өгіздер, аңшылық көріністері мен әскери жорықтар ерекше назар аударады.

Сауысқандық шатқалындағы суреттер де Қазақстандағы ең көне жартас өнерінің үлгілеріне жатады. Ғалымдар пікірінше, кейбір бейнелердің жасы төрт мың жылдан асады. Мұнда күн басты адамдар, жабайы жануарлар және діни рәсімдер бейнеленген.

Ешкіөлмес петроглифтері ғылыми әдебиетте Қазақстандағы ең ірі жартас суреттері галереяларының бірі ретінде белгілі. Оны өткен ғасырдан бері археологтар Мария Грязнов, Алексей Марьяшев және Әбдеш Төлеубаев секілді зерттеушілер зерделеп келеді. Кешенде 25 мыңнан астам сурет тіркелген. Мұнда сақтар дәуірінің көріністері ерекше жақсы сақталған.

Құлжабасы жотасындағы суреттерде көшпелі тайпалардың тұрмысы, әскери өмірі мен діни нанымдары көрініс тапқан. Ал Баянжүрек петроглифтері астрономиялық белгілерімен және күрделі композицияларымен ерекшеленеді. Бүгінде бұл кешендердің басым бөлігі мемлекет қорғауында болғанымен, табиғи эрозия мен антропогендік әсерден қорғау мәселесі әлі де өзекті.

Бір шегесіз салынған сәулет кереметі

Алматының символдарының бірі саналатын Вознесенск кафедралды соборы XIX ғасырдың соңында тұрғызылған. Ғимаратты белгілі инженер әрі сәулетші Андрей Зенков жобалаған.

1907 жылы аяқталған собор әлемдегі ең биік ағаш шіркеулердің бірі саналады. Оның биіктігі шамамен 56 метрге жетеді. Ерекшелігі – құрылыс барысында металл шегелер өте аз қолданылған.

1911 жылғы жойқын Верный жер сілкінісі кезінде көптеген ғимарат қирағанымен, собор аман қалған. Бұл оның инженерлік шешімдерінің жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.

Кеңес дәуірінде ғимарат музей ретінде пайдаланылды. Тәуелсіздік жылдарында қайтадан православ шіркеуіне беріліп, ауқымды реставрациядан өтті. Қазіргі таңда ол Қазақстандағы ағаш сәулет өнерінің ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады.

Қытай және Орталық Азия сәулетінің тоғысқан туындысы

Жетісу облысындағы Жаркент мешіті XIX ғасырдың соңында салынған ерекше сәулет ескерткіші. Оның құрылысына қытайлық шебер Хон Пик жетекшілік еткен деген дерек бар.

Мешіттің архитектурасында исламдық және қытайлық дәстүрлер үйлесім тапқан. Ғимараттың төбесі пагода стилінде жасалған. Көптеген өрнектер мен безендіру элементтері ағаштан ойылып жасалған.

Кеңес кезеңінде мешіт жабылып, әртүрлі мақсатта пайдаланылды. Кейін тарихи-мәдени ескерткіш ретінде қалпына келтірілді. Бүгінде ол Қазақстандағы ең ерекше діни сәулет нысандарының бірі ретінде туристерді қызықтырады.

Маңғыстаудың жерасты мешіттері

Маңғыстау өңіріндегі жерасты мешіттері Қазақстанның киелі орындарының қатарына жатады. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Бекет ата жерасты мешіті, Шопан ата жерасты мешіті және Қараман ата жерасты мешіті.

Бұл нысандар XVIII-XIX ғасырларда сопылық ілімнің таралуымен байланысты қалыптасты. Әсіресе Бекет ата есімі қазақ даласындағы діни-ағартушылық қызметпен тығыз байланысты.

Жерасты мешіттерін зерттеумен археологтар Серік Әжіғали мен басқа да мамандар айналысты. Ғалымдардың пікірінше, бұл кешендер тек құлшылық орны ғана емес, білім беру және рухани тәрбие орталығы қызметін атқарған.

Қазіргі уақытта мешіттерге жыл сайын мыңдаған зияратшы келеді. Мемлекет тарапынан қорғау және инфрақұрылымды дамыту жұмыстары жүргізіліп жатыр.

Табиғат пен өркениет түйіскен мекен

«Үстірт» – Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан аумағын қамтитын ерекше табиғи-мәдени ландшафт.

Мұнда ежелгі керуен жолдарының іздері, қорымдар, бекіністер және көшпелі өркениетке қатысты көптеген археологиялық нысандар сақталған. Сонымен бірге «Үстірт» сирек кездесетін жануарлардың мекені ретінде белгілі.

Өңірді зерттеуге Лев Берг, Әлкей Марғұлан және кейінгі кезеңдегі қазақстандық археологтар үлкен үлес қосты.

Қазіргі таңда Үстірттің басты құндылығы – табиғи және мәдени мұраның тұтастығында. Бұл аумақта ежелгі адамзат тарихының іздері мен сирек экожүйелер қатар сақталған.

Ұлы Жібек жолының Ферғана-Сырдария дәлізі

Ферғана-Сырдария дәлізі Ұлы Жібек жолының маңызды тармақтарының бірі болған. Ол қазіргі Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан аумақтарын байланыстырып тұрған.

Қазақстан бөлігінде Отырар, Сауран, Сығанақ, Жанкент секілді ортағасырлық қалалар осы бағытпен тығыз байланысты дамыды. Бұл қалалар арқылы Қытай, Парсы, Үндістан және Еуропа арасындағы сауда жүргізілді.

Отырар мен Сауранды зерттеуге Карл Байпақов ерекше үлес қосты. Оның еңбектері Қазақстандағы Ұлы Жібек жолы ескерткіштерін халықаралық деңгейде танытуға мүмкіндік берді.

Бүгінде дәліз құрамындағы көптеген қалашықтарда археологиялық қазба жұмыстары жалғасуда. Сарапшылар бұл бағыттың ЮНЕСКО тізіміне енуі Қазақстанның ортағасырлық қала мәдениетін әлемге кеңінен танытуға жол ашады деп есептейді.

Осы нысандардың барлығы Қазақстанның тарихи, мәдени және табиғи мұрасының сан қырлы екенін көрсетеді. Егер ЮНЕСКО-ның негізгі Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілсе, олардың халықаралық деңгейдегі мәртебесі артып, қорғау жұмыстары жаңа деңгейге көтеріледі.