Түнгі 12-де ет жеу зиян ба? Мамандар не дейді

Дұрыс әрі теңгерімді тамақтану үрдісі Қазақстанда да кеңінен таралып келеді. Соның әсерінен адамдар күнделікті ас мәзіріне, оның ішінде қазақтың дәстүрлі тағамдарына да жаңаша көзқараспен қарай бастады. Әсіресе майлы әрі құнарлы ет тағамдарын кешкі уақытта жеудің денсаулыққа әсері жиі талқыланады.

Дегенмен қазақ мәдениетін зерттейтін кейбір мамандар әр халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан өзіндік тамақтану жүйесі бар екенін және көшпелі өмір салты қазақтардың тағам мәдениетіне айрықша ықпал еткенін айтады.

Осындай пікірді этнограф, тарих ғылымдарының докторы Аманжол Қалыш Алматыдағы Өңірлік коммуникациялар қызметі алаңында өткен «Ұлттық дәстүрлерді сақтау және дәріптеу: музейлер мен этнографтардың рөлі» атты брифингте білдірді.

Оның айтуынша, соңғы онжылдықтарда әлемде қоғамдық, мәдени, саяси және экономикалық өзгерістер жүріп жатыр. Осындай жағдайда әр халық өзінің ұлттық ерекшелігі мен мәдени болмысын сақтауға ұмтылуы керек. Оның бір бөлігі – дәстүрлі тағам.

«Блогерлер бізге өнген дән жеу керек, қой етін жемеңдер, онда холестерин көп дейді. Соның салдарынан жастар мен орта жастағы адамдар дәстүрлі тағамның мәнін түсінбей қалуы мүмкін. Әр халықтың өзінің тамақтану жүйесі бар. Еуропалық, қытайлық, вьетнамдық ас жүйесі бар, ал қазақтарда көшпенділердің тамақтану жүйесі қалыптасқан. Біз жейтін кейбір тағамды олар жей алмауы мүмкін. Қазақ етті жақсы көреді. Үйге кешке күтпеген жерден қонақ келсе, түнгі он бірде немесе он екіде ет асып, бірге тамақтанып, содан кейін жайбарақат ұйықтай береміз», – дейді Аманжол Қалыш.

Этнографтың пікірінше, қазақтың дәстүрлі тамақтану жүйесінде еттің орны ерекше болған. Мұны музейлердегі тарихи жәдігерлер мен этнографиялық деректер арқылы да көрсетуге болады. Сонымен бірге халыққа қазақтың ғана емес, Орталық Азиядағы басқа халықтардың да гастрономиялық ерекшеліктерін таныстыру маңызды.

Алайда қазіргі адамның өмір салты бұрынғы көшпенділердің тұрмысынан айтарлықтай ерекшеленеді.

Диетолог-нутрициолог Луиза Дүйсенбиеваның айтуынша, мәселе етті кешкі уақытта жеуде емес. Ең маңыздысы – адамның тәулігіне қанша энергия жұмсайтыны және қанша калория тұтынатыны.

Бұрынғы көшпенділер үнемі қозғалыста болып, физикалық еңбекпен айналысқандықтан, олардың энергия шығыны жоғары болды. Ал қазіргі қала тұрғынының көпшілігі кеңседе жұмыс істеп, аз қозғалады. Соған қарамастан тағамның мөлшері мен калориясы кейде бұрынғыдай жоғары болып қала береді.

«Мен этнографтың пікірімен ішінара келісер едім. Қазіргі адамға дәстүрлі тамақтану үлгісін өзінің бүгінгі өмір салтына бейімдеу қажет. Бірақ «түнде ет жеудің өзі зиян» деген тұжырымды қазіргі дәлелді диетология растамайды. Тамақтану уақытынан гөрі үнемі шамадан тыс жеу мен физикалық белсенділіктің аз болуы көбірек зиян келтіреді», – дейді Луиза Дүйсенбиева.

Маманның сөзінше, дені сау адам етті кешкі уақытта мөлшермен жесе, оның өзі денсаулыққа зиян деп есептелмейді. Бірақ ұйқы алдында үнемі шамадан тыс тамақтану, әсіресе адамның қозғалысы аз болса, денсаулыққа кері әсер етуі мүмкін.

Қазақ асханасы – жай ғана ұлттық тағамдар жиынтығы емес. Ол халқымыздың тарихымен, тұрмысымен және өмір сүру салтымен тығыз байланысты мәдени мұра.

Қазақтың дәстүрлі тағамдары ғасырлар бойы көшпелі өмір жағдайында қалыптасты. Үнемі қозғалыста болған адамдарға ағзаның көп энергия жұмсауының орнын толтыратын құнарлы тағам қажет еді. Сондықтан ет пен сүт өнімдері көшпенділердің күнделікті рационында маңызды орын алды.

Бүгінде жағдай өзгерді. Халықтың басым бөлігі қалада тұрады, кеңседе жұмыс істейді және бұрынғы ата-бабаларымызға қарағанда әлдеқайда аз қозғалады. Сондықтан дәстүрлі тағамдарды тұтынғанда қазіргі өмір салтын да ескеру қажет.

«Менің ойымша, қазақтың дәстүрлі асханасын қазіргі дұрыс тамақтану қағидаларына қарсы қоюдың қажеті жоқ. Ұлттық тағамдарды сақтауымыз керек, өйткені олар – мәдени мұрамыздың бір бөлігі. Сонымен қатар тепе-теңдікті ұмытпаған жөн: порцияны мөлшермен тұтыну, тағам түрлерін әртараптандыру, көкөніс, жеміс-жидек және басқа да пайдалы өнімдерді жеткілікті мөлшерде жеу маңызды», – дейді диетолог.

Осылайша, еттен немесе қазақтың дәстүрлі тағамдарынан бас тарту міндетті емес. Мамандардың пікірінше, бастысы – оларды қазіргі өмір салтына бейімдеп, мөлшермен тұтыну.

Кешкі уақытта ет жеудің өзі денсаулыққа міндетті түрде зиян деген нақты қағида жоқ. Мұнда адамның жалпы рационы, порция көлемі, денсаулық жағдайы және физикалық белсенділігі маңызды рөл атқарады.

Сондықтан ұлттық тағамдарды сақтай отырып, оларды бүгінгі өмір салтына сай тұтыну — дәстүр мен денсаулықтың арасындағы тепе-теңдікті сақтаудың бір жолы.