Құрылтай сайлауы қарсаңында БАҚ пен блогерлер нені білуі керек

2026 жылғы 23 тамызға белгіленген Құрылтай депутаттарының сайлауы саяси науқан ғана емес, ақпараттық кеңістіктің де заң талаптарына сай жұмыс істеуін талап ететін маңызды кезең болмақ. Президенттің 2026 жылғы 1 шілдедегі №1338 Жарлығынан кейін сайлау процесі ресми түрде басталды. Осыған байланысты Мәдениет және ақпарат министрлігі бұқаралық ақпарат құралдары мен онлайн-платформаларды пайдаланушыларға арнайы түсіндірме жариялап, сайлау кезінде сақталуға тиіс талаптарды еске салды.

Ақпарат тарату мен үгіттің ара-жігін ажырату маңызды

Сайлау науқаны басталғанымен, бұл кез келген саяси мазмұндағы материалды жариялауға болады деген сөз емес. Заң партиялық тізімдерді ұсыну және оларды тіркеу туралы ақпаратты жариялау мен сайлауалды үгіттің арасына нақты шекара қояды.

2026 жылғы 13 шілде сағат 18:00-ге дейін саяси партиялар өз тізімдерін ұсынады, ал оларды тіркеу 23 шілде сағат 18:00-де аяқталады. Осы уақытқа дейін БАҚ тек ақпараттық функция атқаруы тиіс. Яғни барлық саяси партиялар туралы жаңалықтар эфирлік уақыт пен баспа алаңы бойынша тең көлемде жариялануы қажет.

Бұл талаптың басты мақсаты – бірде-бір партияға ақпараттық артықшылық бермеу және сайлау алдындағы бәсекелестіктің теңдігін қамтамасыз ету.

Сайлауалды үгіт ресми түрде тек 2026 жылғы 23 шілде сағат 18:00-ден кейін басталады. Ал ол 22 тамыз сағат 00:00-де аяқталуы тиіс. Осы аралықтан тыс кезеңде үгіт жүргізуге заңмен тыйым салынған. Демек:

• партиялық тізімдер тіркелгенге дейін үгіт жасауға болмайды;
• «үнсіздік күні» – 22 тамызда үгітке толық тыйым салынады;
• дауыс беру күні де қандай да бір үгіттік материалдарды тарату заң бұзушылық болып саналады.

Бұрын интернетте жарияланған материалдар өшірілмеуі мүмкін. Алайда оларды қайтадан басты бетке шығару немесе арнайы ілгерілетуге жол берілмейді.

Әлеуметтік желілер де заң талаптарына бағынады

Биылғы сайлау науқанының ерекшелігі – онлайн-платформаларға қойылатын талаптардың нақты жазылуы. 

Егер блогерлер, Telegram-арналар, Instagram, Facebook, TikTok немесе басқа платформалардағы аккаунт иелері саяси партиялардың ақылы үгіт материалдарын жариялауды жоспарласа, олар жариялау құнын алдын ала белгілеуі, орналастыру шарттарын жариялауы және бұл ақпаратты 18 шілдеге дейін Орталық сайлау комиссиясына ұсынуы тиіс. Егер мұндай мәліметтер уақытында берілмесе, заң бойынша олар үгіт материалдарын орналастыра алмайды.

Сонымен бірге заң азаматтардың өз жеке пікірін білдіруіне тыйым салмайды. Бірақ бұл пікір ақылы жарнамаға немесе қаржыландырылатын саяси үгітке айналмауы қажет.

БАҚ үшін жауапкершілік бұрынғыдан да жоғары

Сайлау кезінде БАҚ тек ақпарат таратушы емес, заң талаптарын сақтауға міндетті институт ретінде қарастырылады.

Мәселен барлық партияларға тең мүмкіндік берілуі тиіс, келісімшарт талаптары ешбір партияға артықшылық жасамауы қажет және кандидаттардың немесе партиялардың ар-намысына нұқсан келтіретін материалдар жарияланбауы керек. Егер мұндай ақпарат жарияланса, оны тегін теріске шығару міндеті туындайды.

Бұл талаптардың орындалмауы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 112-бабына сәйкес жауапкершілікке әкелуі мүмкін.

Заңдағы маңызды өзгерістердің бірі – жаңалықтар мен талдамалық бағдарламаларда үгіт материалдарын таратуға тыйым салынуы.

Бұл дегеніміз, ақпараттық немесе сараптамалық бағдарламалар саяси жарнама алаңына айналмауы тиіс. Мұндай талаптың мақсаты – көрерменнің жаңалық пен үгіттің айырмашылығын нақты ажыратуына мүмкіндік беру.

Сауалнамалар да заңмен реттеледі

Сайлау кезеңінде қоғамдық пікір сауалнамаларын жариялау да қатаң бақылауда болады.

Заң бойынша:

• сауалнама нәтижелері жарияланғанда зерттеуді кім жүргізгені міндетті түрде көрсетілуі тиіс;
• дауыс беруге бес күн қалғанда және сайлау күні мұндай материалдарды жариялауға болмайды;
• дауыс беру учаскелерінің ішінде сауалнама жүргізуге тыйым салынады.

Бұл талаптардың мақсаты – сайлаушылардың таңдауына ақпараттық қысым жасамау және дауыс беру процесінің объективтілігін сақтау.

Цифрлық дәуірдегі сайлау мәдениеті

2026 жылғы Құрылтай сайлауы дәстүрлі БАҚ пен әлеуметтік желілердің ықпалы қатар жүретін кезеңде өтеді. Сондықтан заң шығарушы ақпарат еркіндігі мен әділ сайлау қағидаттарының арасындағы тепе-теңдікті сақтауға ұмтылып отыр.

Бұл талаптар тек журналистерге ғана емес, миллиондаған оқырманы бар блогерлерге, Telegram-арналар әкімшілеріне, әлеуметтік желілердегі танымал парақша иелеріне де қатысты. Өйткені қазіргі ақпараттық кеңістікте кез келген жарияланым қоғамдық пікірге ықпал етуі мүмкін.

Сондықтан алдағы сайлау кезеңінде басты қағида өзгермейді: ақпарат – заң аясында, үгіт – белгіленген мерзімде, ал барлық саяси күштер үшін мүмкіндік – тең болуы тиіс.