Қазақ театрында алғаш рет режиссерлік тізгінді әйел қолына алған сәтте, бұл тек өнердегі жаңалық емес, тұтас қоғамдағы көзқарастың өзгеруі еді. Сол кезде сахна сыртында ер адамдар үстемдік құрған. Режиссура – «әйелге ауыр мамандық» саналатын. Бірақ дәл сол кезеңде қазақ даласынан шыққан қайсар қыз бұл түсінікті бұзып өтті. Оның есімі – Ғайни Хайруллина.
Ғайни жай ғана алғашқы әйел режиссер болған жоқ. Ол қазақ театрында жаңа мектеп қалыптастырды. Актерді сөйлетудің, сахнаны «тірілтудің», көрерменнің жанын қозғалтудың өзгеше тәсілін әкелді. Театр мамандары кейін оның шығармашылық кезеңін «Хайруллина дәуірі» деп атауы бекер емес.
Ғайни 1914 жылы қазіргі Атырау облысы аумағында дүниеге келген. Көп балалы отбасында өскен қыздың өнерге жақындығы тегін емес еді. Әкесі Хайрулла Бекішев ел ішінде күйшілік, жыршылық өнерімен танылған адам болған. Биік бойлы, отты қызыл шашты, көк көзді Хайрулла домбырада Құрманғазы Сағырбайұлы күйлерін ерекше шебер орындаған.
Үйде ән, күй, терме үзілмейтін. Кішкентай Ғайни кез келген әуенді бір естігеннен қайталап айтып беретін қабілетімен жұртты таңғалдырған. Әкесі қызына қарап:
Бұл қыз ұлтымды даңққа бөлейді, – дейді екен.
Сол сөз кейін шындыққа айналды.
Қуғын-сүргін көлеңкесі
Бірақ болашақ режиссердің балалық шағы жеңіл өтпеді. Отбасындағы ағаcының бірі мектеп-гимназия ашқан ағартушы болғанымен, жалған жаламен атылып кеткен. Екінші ағасы да репрессия құрбанына айналды.
Қуғын-сүргін отбасының тағдырын өзгертті. Ғайниді аман алып қалу үшін жақындары оны Алматы қаласына жібереді. Артында кішкентай сіңлісі Роза қалып қояды. Бұл оның өміріндегі алғашқы үлкен соққы еді.
Кейін өнердегі қайсарлығы мен ішкі беріктігі дәл осы ауыр кезеңдерден қалыптасқандай көрінеді.
1934 жыл жас Ғайни Ленинград қаласына аттанады. Ол кезде қазақ қыздарының алыста оқуы сирек жағдай болатын. Театр өнер техникумына қабылдау кезінде 80 талапкердің ішінен дәл Ғайнидің таңдалуы – оның табиғи талантының айғағы.
Ол жерде болашақ режиссер аңызға айналған театр қайраткерлерінен тәлім алды. Оның ұстаздарының қатарында әйгілі режиссер Всеволод Мейерхольд, актер Василий Меркурьев, педагог Леонид Вивьен болды.
Қызығы – оқу құжаттарында Ғайни өзінің туған жылын 1917 деп өзгертіп көрсеткен. Зерттеушілер мұны сол кезеңнің қатал талабынан өту үшін жасалған амал болуы мүмкін деп болжайды.
1938 жылы Қазақстанға оралған Ғайни алғашында актриса ретінде танылды. Бірақ көп ұзамай оның сахнада тек ойнап қана қоймай, оны тұтас басқара алатыны байқалды.
Ол жұмыс істеген Шымкент қазақ драма театры кейін мүлде жаңа деңгейге көтерілді. Театр тарихын зерттеушілер сол кезеңді «Хайруллина дәуірі» деп атайды.
Ғайни актерлерден жаттанды эмоция емес, шынайы психология талап ететін. Дайындық кезінде рөлді үстірт, сезімсіз, жүрдім-бардым ойнауға жол бермеген. Әр кейіпкердің ішкі жан дүниесін ашуға тырысқан.
Оның тағы бір ерекшелігі – сахна кеңістігін керемет сезінуі еді. Сахна кеңістігін тереңдік, жарық пен қозғалысты пайдалану арқылы спектакльге киноға тән динамика енгізген.
Сахнадан кейін көрермен тек қойылым көріп шықпайтын. Олар өздерін рухани сілкінгендей сезінетін.
Актриса Фарида Шәріпова Ғайни Хайруллинаның Кручинина, Беатриче, Авдотья Панаева образдарын ерекше еске алып:
Біз оған ғашық болып қалдық, – деген екен.
Өйткені Ғайнидің бойында сирек үйлесім болды: ол режиссер де, актриса да, музыкант та еді. Домбыра тартып, ән айтатын. Дауысы залды бірден баурап алатын.
Театр ұжымы оның сахнаға шыққан сәтте атмосфераның түгел өзгеріп кететінін айтқан.
Сахнада қатал талап қоятын режиссер болғанымен, үйде Ғайни Хайруллина мүлде басқа адам еді. Жақындарының естеліктерінде ол мейірімді, сабырлы әрі өте қамқор ана ретінде сипатталады.
Ғайнидің екі қызы болған. Үлкені – Роза. 1934 жылы Ленинградқа оқуға аттанғанда, кішкентай қызын ата-анасының қолына қалдыруға мәжбүр болады. Бұл сол кезеңдегі қуғын-сүргін мен тұрақсыз заманнан туған ауыр шешім еді. Роза әжесі мен атасының тәрбиесінде өсіп, кейін анасымен қайта қауышқан.
Ал екінші қызы Клара – туған сіңлісі Замзаның қызы. Замза ұзақ науқастан қайтыс болған соң, екі жасар Клараны Ғайни бауырына басып, өз қызындай тәрбиелеген. Роза мен Клара бір үйде бірге өсіп, қатарлас әпке-сіңлідей ержетеді.
Клараның естелігінде анасының театрға деген адалдығы ерекше айтылады:
Ол театрдың рухымен өмір сүрді. Бүкіл махаббатын, энергиясын сол жаққа арнайтын. Кейде үйге әбден шаршап келетін. Бірақ бізге ешқашан қабақ шытпайтын, – дейді.
Театрдағы ауыр жұмысқа қарамастан, Ғайни отбасының жылуын сақтай білді. Үйге түн ортасында келсе де, ертеңгі дайындыққа дайындалып отырып, балаларына көңіл бөлетін. Жақындары оны «өте тыныш, мейірімді әрі қамқор ана» деп еске алады.
Өнерге ғұмырын арнаған әйел үшін отбасы ең үлкен тірек болған сияқты.
Ғайни Хайруллина қойған спектакльдердің арасында:
Ол тек спектакль қоймады. Қазақ театрының тілін жаңартты. Кейіпкер табиғатын ашудың жаңа жолын көрсетті. 1961-1964 жылдары Жас көрермендер театры қазақ труппасының көркемдік жетекшісі болды. Бұл кезең де театр тарихындағы маңызды уақыт саналады.
1967 жылдың 22 желтоқсанында Ғайни Хайруллина өмірден өтті. Ол небәрі 53 жаста еді. Бірақ оның салған жолы тоқтаған жоқ.
Бүгінде қазақ театрындағы әйел режиссерлердің әрқайсысы саналы не бейсаналы түрде Ғайни ашқан есіктен өтті деуге болады. Ол – қазақ мәдениетіндегі үнсіз революция жасаған әйелдің бірі.
2024 жылы оның туғанына 110 жыл толды. Бұл дата көпшілікке ұмыт қалған есімді қайта еске салды.
Алайда қазақ театрының тұңғыш әйел режиссерінің еңбегі әлі толық бағаланып болды деу қиын. Оның өмірі – тек өнер тарихы емес, қазақ әйелінің қайсарлығы мен рухының тарихы.