Қазақстанның жаңа келбеті: үлкен құрылыс ел экономикасына қалай серпін береді?

Қазақстан ауқымды инфрақұрылымдық жаңғыру кезеңіне қадам басып отыр. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен жүзеге асырылатын «Халықтық құрылыс» бағдарламасы тұрғын үй, әлеуметтік инфрақұрылым, көлік, энергетика және өнеркәсіп салаларын дамытуға бағытталған.

2027 жылдың Бүкілхалықтық ауқымды құрылыс жылы болып жариялануы ел экономикасына жаңа серпін бермек. 2029 жылдың соңына дейін шамамен 6,5 триллион теңге бағыттау жоспарланған бастаманың басты мақсаты – халықтың өмір сапасын жақсартып, өңірлердің экономикалық әлеуетін арттыру.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның алып құрылыс алаңына, жасампаздық аумағына айналуы қажеттігін атап өтті. Мемлекет басшысы бұл бастаманың мәнін болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілікпен байланыстырды.

«Болашақ ұрпақ алдындағы тарихи жауапкершілік – олардың еншісіне есепшоттағы қаржылық жинақтарды ғана емес, технологиялық тұрғыдан дамыған, бәсекеге қабілетті экономикасы, заманауи инфрақұрылымы және жоғары өмір сүру стандарттары бар сапалы жаңа елді қалдыру», – деді Президент.

Бұл сөздердің астарында мемлекеттің ұзақмерзімді даму стратегиясы жатыр. Елдің экономикалық жетістігі тек қаржы резервтерімен немесе табиғи ресурстар қорымен өлшенбейді. Оның нақты нәтижесі – заманауи инфрақұрылым, сапалы білім беру жүйесі, қолжетімді медицина, тиімді көлік қатынасы және қуатты өндірістік база. Сондықтан «Халықтық құрылыс» бастамасын жекелеген нысандарды салу бағдарламасы ғана емес, экономикалық өсімді халықтың күнделікті өміріндегі өзгерістермен байланыстыратын кешенді жоба ретінде қарастыруға болады.

Қазақстан жаңа құрылыс кезеңіне елеулі тәжірибемен келіп отыр. Соңғы жеті жылда елімізде тұрғын үй құрылысының ауқымы айтарлықтай ұлғайды. 2019–2025 жылдар аралығында жалпы көлемі 118,3 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілген. Егер 2019 жылы жылдық көрсеткіш 13,1 миллион шаршы метр болса, 2025 жылы 20,3 миллион шаршы метрге жетті. Осылайша тұрғын үйді пайдалануға берудің жылдық көлемі шамамен 55 пайызға артқан. Бұл құрылыс саласының экономикалық белсенділікті қамтамасыз ететін маңызды бағыттардың біріне айналғанын көрсетеді.

Алайда тұрғын үй құрылысының қарқынды өсуі қалалар мен өңірлердің инфрақұрылымына жаңа талаптар қояды. Жаңа тұрғын аудан тек көпқабатты үйлер мен пәтерлерден тұрмайды. Онда өмір сүретін адамдарға мектептер, балабақшалар, емханалар, қоғамдық көлік, инженерлік желілер мен спорт нысандары қажет. Егер тұрғын үй құрылысы әлеуметтік инфрақұрылымның дамуынан озып кетсе, халық саны артқан аудандарда мектеп тапшылығы, көлік кептелісі және коммуналдық желілерге шамадан тыс жүктеме туындауы мүмкін. Сондықтан жаңа құрылыс кезеңінде тұрғын үй мен әлеуметтік инфрақұрылымды өзара үйлестіре дамыту маңызды.

Бұл бағытта соңғы жылдары бірқатар нәтижелерге қол жеткізілген. Ұсынылған деректерге сәйкес, 2019 жылдан бері Қазақстанда 1300-ден астам мектеп салынды. Соның нәтижесінде үш ауысымда оқытатын мектептердің саны бес есеге, апатты жағдайдағы мектептер екі есеге, ал оқушы орындарының жалпы тапшылығы төрт есеге қысқарған. Әсіресе «Келешек мектептері» жобасының маңызы ерекше. Оның аясында 460 мың оқушыға арналған жаңа форматтағы 217 мектеп салынды. Олардың 84-і ауылдық жерлерде орналасқан. Заманауи білім беру мекемелерінде STEM зертханалары, робототехника кабинеттері, шығармашылық кеңістіктер мен спорт нысандары қарастырылған.

Білім беру инфрақұрылымын дамыту ұзақмерзімді экономикалық маңызға ие. Жаңа мектептер балалардың сапалы білім алуына жағдай жасап қана қоймай, болашақта еңбек нарығына қажетті мамандарды даярлаудың негізін қалыптастырады. Дегенмен олардың тиімділігі тек ғимараттардың санымен емес, орналасқан жерімен, педагог кадрлармен қамтамасыз етілуімен және нақты демографиялық қажеттілікке сәйкестігімен анықталуы тиіс.

Мектепке дейінгі білім беру саласында да өзгерістер байқалады. Жеті жыл ішінде еліміздегі мектепке дейінгі ұйымдар желісі 1483 нысанға ұлғайып, оның ішінде 345 мемлекеттік балабақша салынған. Соңғы үш жылда 232 мың жаңа орын ашылған. Бұл балалардың ерте жастан білім алуына мүмкіндік берумен қатар, ата-аналардың еңбек нарығына қатысуын кеңейтуге ықпал етеді.

Денсаулық сақтау инфрақұрылымында да ауқымды жұмыстар атқарылған. Соңғы жеті жылда Қазақстанда 1259 медициналық нысан пайдалануға берілген. Олардың қатарында 32 аурухана, 19 емхана, 1196 дәрігерлік амбулатория мен медициналық пункт, үш ұлттық ғылыми медициналық орталық және басқа да ұйымдар бар. «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында 655 алғашқы медициналық-санитариялық көмек нысаны салынды. 200-ден астам ауыл алғаш рет өз медициналық мекемесіне ие болып, шамамен бір миллион ауыл тұрғыны медициналық көмекті тұрғылықты жеріне жақын жерде алу мүмкіндігіне қол жеткізген.

Бұл өзгерістер ауыл тұрғындары үшін ерекше маңызды. Медициналық мекеменің жақын орналасуы уақыт пен жол шығынын азайтып, алғашқы медициналық көмектің қолжетімділігін арттырады. Алайда жаңа ауруханалар мен емханаларды білікті дәрігерлермен, заманауи жабдықтармен және қажетті дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету де шешуші мәнге ие.

Спорт инфрақұрылымының дамуы да халықтың өмір сапасын жақсартуға бағытталған. Жеті жылда Қазақстанда 536 жаңа спорт нысаны салынып, халықтың спорт ғимараттарымен қамтамасыз етілу көрсеткіші 44 пайыздан 59,6 пайызға дейін артқан. Елдегі спорт нысандарының жалпы саны 26,5 мыңнан асқан. Жаңа стадиондар, дене шынықтыру-сауықтыру кешендері мен спорт алаңдары бұқаралық спортты дамытуға және жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыруға жағдай жасайды.

Осы көрсеткіштер Қазақстандағы құрылыс саясатының тұрғын үймен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Дегенмен алдағы кезеңде жаңа нысандарды салу мен оларды тиімді пайдаланудың арасындағы байланысты күшейту маңызды. Әрбір мектеп, аурухана немесе спорт кешені нақты қоғамдық қажеттілікті өтеуі тиіс. Құрылысқа бөлінген қаржының әлеуметтік қайтарымы ғимараттың пайдалануға берілуімен емес, оның халыққа қаншалықты сапалы қызмет көрсететінімен өлшенеді.

«Халықтық құрылыс» бағдарламасының қаржылық ауқымы ерекше назар аудартады. Ұлттық қордан 2029 жылдың соңына дейін шамамен 6,5 триллион теңге бағыттау көзделген. Ұсынылған мәліметтер бойынша, Инфрақұрылымды дамыту қоры арқылы жалпы құны 1,5 триллион теңге болатын 262 жоба мақұлданған. Оның ішінде 48 жол және көпір жобасына 369 миллиард теңге, денсаулық сақтау саласындағы 41 нысанға 344 миллиард теңге, сумен жабдықтау және су бұру жүйелеріндегі 55 жобаға 284 миллиард теңге қарастырылған. Мәдениет, туризм және спорт саласындағы 23 жобаға 266 миллиард теңге, білім беру саласындағы 28 жобаға 101 миллиард теңге, жылу және газбен жабдықтауға қатысты 67 жобаға 136 миллиард теңге көзделген. Сондай-ақ 122 жобаны жүзеге асыруға 497 миллиард теңге бөлінгені хабарланған.

Бұл көрсеткіштер инфрақұрылымдық бағдарламаның негізгі басымдықтарын айқындайды. Қаражаттың елеулі бөлігі көлік, денсаулық сақтау және коммуналдық жүйелерге бағытталуы халықтың күнделікті қажеттіліктерін шешуге ұмтылысты білдіреді. Алайда қаржының бөлінуі мен оның нақты экономикалық нәтиже беруі екі бөлек мәселе. Сондықтан әрбір жобаның құны, орындалу мерзімі, әлеуметтік маңызы және ұзақмерзімді тиімділігі жан-жақты бағалануы тиіс.

Бағдарламаның стратегиялық бағыттарының бірі – көлік-логистикалық инфрақұрылымды дамыту. Қазақстан Еуропа мен Азия арасындағы маңызды транзиттік кеңістікте орналасқандықтан, жаңа теміржол желілері мен автомобиль жолдарының салынуы халықаралық саудадағы мүмкіндіктерді кеңейте алады. 2027 жылы «Бақты – Аягөз» теміржол желісін пайдалануға беру жоспарланып отыр. Жоба Қытай бағытындағы өткізу қабілетін жылына қосымша 20 миллион тоннаға арттыруға мүмкіндік береді деп күтілуде. Ал Арал-Каспий теміржол магистралі Транскаспий дәлізіндегі маршрутты шамамен мың шақырымға қысқартып, жүк жеткізу уақытын үш тәулікке дейін азайтуға бағытталған.

Мемлекет басшысы көлік инфрақұрылымын жаңғыртудың маңызын атап өтіп, теміржол жобаларының елдің транзиттік әлеуетін арттырудағы рөліне назар аударды.

Жаңа көлік бағыттары өңірлерде логистикалық орталықтардың, қоймалардың, жөндеу кәсіпорындарының және қызмет көрсету нысандарының дамуына ықпал етуі мүмкін. Бұл шағын және орта бизнес үшін қосымша мүмкіндіктер қалыптастырады. Алайда көлік инфрақұрылымының экономикалық тиімділігі нақты жүк ағынына, тарифтік саясатқа және логистикалық қызмет сапасына байланысты.

Әуе көлігі саласында да маңызды бастамалар қарастырылған. Арқалық әуежайын қалпына келтіру жұмыстарының аяқталғаны, Зайсан, Катонқарағай және Кендірлі бағыттарында әуе айлақтарын іске қосу жоспарлары туралы мәліметтер берілген. Сонымен қатар 2027 жылы Астанада жаңа заманауи әуежай құрылысын бастау көзделіп отыр. Мұндай жобалар өңірлердің көлік қолжетімділігін жақсартып, туризм мен инвестициялық белсенділікті арттыруға ықпал етуі мүмкін.

Инфрақұрылымдық жаңғырудың тағы бір маңызды бағыты – энергетикалық қауіпсіздік. Қазақстан 2029 жылға қарай электр энергиясының тұрақты профицитіне қол жеткізуді мақсат етіп отыр. Бұл міндет жаңа электр станцияларын салуды, қолданыстағы қуаттарды жаңғыртуды және электр желілерін күшейтуді талап етеді. Өйткені тұрғын үй, өнеркәсіп, көлік және әлеуметтік инфрақұрылымның дамуы сенімді энергиямен қамтамасыз етуге тікелей байланысты.

«Халықтық құрылыс» бастамасының ең маңызды экономикалық мүмкіндіктерінің бірі – отандық өнеркәсіпті дамыту. Ірі инфрақұрылымдық жобалар цементке, бетонға, металл конструкцияларына, инженерлік жабдықтарға, құбырларға, кабельдерге және басқа да құрылыс материалдарына тұрақты сұраныс қалыптастырады. Егер осы сұраныстың елеулі бөлігі қазақстандық кәсіпорындардың өнімдерімен қамтамасыз етілсе, мемлекеттік инвестициялардың экономикалық әсері күшейеді. Өндіріс көлемі ұлғайып, жаңа жұмыс орындары ашылады, кәсіпорындардың технологиялық жаңғыруына ынталандыру пайда болады.

Депутат Вадим Басин келтірген мәліметтерге сәйкес, 2025 жылы құрылыс индустриясындағы отандық өнімнің үлесі 75,3 пайызды құраса, 2026 жылғы қарашаға қарай 76 пайызға жеткен. Бұл белгілі бір өндірістік әлеуеттің қалыптасқанын көрсетеді. Дегенмен базалық құрылыс материалдары мен күрделі инженерлік жабдықтар өндірісінің даму деңгейі бірдей емес. Қазақстан цемент, бетон және темірбетон бұйымдарын өндіруде елеулі мүмкіндіктерге ие болғанымен, жоғары технологиялық жабдықтардың кейбір түрлері бойынша импортқа тәуелділік сақталуы мүмкін.

Осы мәселеге қатысты депутат Вадим Басин «Халықтық құрылыс» бағдарламасының отандық өндірісті дамытудағы рөлін ерекше атап өтті.

«Инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға қажетті материалдар мен жабдықтардың еліміздегі кәсіпорындарда өндірілгені өте маңызды. Бұл қолданыстағы өндірістік қуаттарды жаңғыртуға және жаңа өндірістерді дамытуға мүмкіндік береді», – деді ол.

Жаңа құрылыс циклі отандық өнеркәсіптің құрылымын өзгертуге мүмкіндік береді. Әсіресе желдету жүйелері, жылыту жабдықтары, металл конструкциялары, энергия тиімді қасбеттік материалдар, автоматтандырылған басқару жүйелері және лифт өндірісін дамыту перспективалы бағыттардың қатарына жатады. Мысалы, заманауи лифт өндірісін ұйымдастыру механикалық құрастырумен ғана шектелмейді. Ол электр техникасын, автоматтандыруды, бағдарламалық қамтамасыз етуді және сервистік қызмет көрсетуді дамытуды талап етеді.

Алайда импортты алмастырудың басты мақсаты тек шетелдік өнімді отандық тауармен ауыстыру болмауы тиіс. Қазақстандық кәсіпорындардың өнімдері сапасы, қауіпсіздігі, бағасы және техникалық сипаттамалары бойынша бәсекеге қабілетті болуы қажет. Сондықтан мемлекеттік тапсырыс өндірісті жаңғырту, халықаралық стандарттарды енгізу және жаңа технологияларды игеру үшін ынталандыру құралына айналғаны маңызды.

Бұл мәселелер Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты, «Қазақстан тұрғын үй компаниясы» АҚ және QazIndustry Қазақстандық индустрия және экспорт орталығы ұйымдастырған сарапшылық талқылауда да көтерілді. Бірлескен «Қазақстанның үлкен халықтық құрылысы: ауқымы мен даму көкжиектері» атты талдамалық баяндамада құрылыс нарығының жағдайы, инвестициялық мүмкіндіктер, тұрғын үйді қаржыландыру тетіктері және отандық өнеркәсіптің жаңа құрылыс кезеңіне қатысу әлеуеті қарастырылды.

КИСИ директоры Жандос Шаймарданов бағдарламаның инвестиция тарту, кәсіпкерлікті дамыту және өнеркәсіпті жаңғырту міндеттерімен тығыз байланысты екенін атап өтті.

«Алдағы үлкен құрылыс еліміздің қаржылық, инвестициялық, өндірістік және еңбек ресурстарын жұмылдыруға мүмкіндік береді. Мемлекеттік инвестициялар инфрақұрылымдық нысандарды қаржыландыру көзі ғана емес, жеке капиталды тартуға, кәсіпкерлік белсенділікті кеңейтуге және сабақтас салаларды дамытуға серпін беруі тиіс», – деді Жандос Шаймарданов.

Бұл көзқарас мемлекеттік қаржының экономикалық қайтарымын арттыру тұрғысынан маңызды. Өйткені ауқымды инфрақұрылымдық қажеттіліктерді тек бюджет есебінен қамтамасыз ету қиын. Сондықтан жеке инвестицияларды тарту, ұзақмерзімді қаржыландыру көздерін кеңейту және мемлекеттік-жекешелік әріптестік тетіктерін жетілдіру бағдарламаның тұрақтылығын арттыруы мүмкін.

«Отбасы банк» басқарма төрағасы Ләззат Ибрагимова тұрғын үйдің қолжетімділігі мен тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесін жетілдіру мәселелеріне назар аударды. Шын мәнінде, тұрғын үй құрылысының өсуі халықтың төлем қабілетімен үйлесуі қажет. Егер жаңа пәтерлер саны артқанымен, азаматтардың оларды сатып алу мүмкіндігі жеткіліксіз болса, құрылыс көлемінің өсуі тұрғын үй мәселесін толық шеше алмайды. Сондықтан ипотекалық қаржыландырудың қолжетімділігі, жинақ жүйесінің тиімділігі және халық табысының өсуі тұрғын үй саясатының маңызды құрамдас бөліктері болып қала береді.

«Қазақстан тұрғын үй компаниясы» басқарма төрағасы Алтай Күздібаев тұрғын үй құрылысының тұрақты дамуы инженерлік желілердің, көлік және әлеуметтік инфрақұрылымның қатар кеңеюіне байланысты екенін атап өтті.

«Тұрғын үй құрылысы – соңғы жылдары рекордтық көрсеткіштерге қол жеткізген құрылыс саласының негізгі бағыттарының бірі. Алайда құрылыс көлемінің ұлғаюы қалалар мен ауылдық аумақтарда қолайлы өмір сүру ортасын қалыптастыру үшін инженерлік желілерді, көлік және әлеуметтік инфрақұрылымды кешенді дамытуды талап етеді», – деді Алтай Күздібаев.

Ал QazIndustry басқарма төрағасы Эльдар Ғұмаров ауқымды құрылысты отандық өнеркәсіп үшін маңызды мүмкіндік ретінде бағалады.

«Бүкілхалықтық құрылыс жылы – бұл жай ғана инфрақұрылым нысандарын салу науқаны емес, іс жүзіндегі қуатты өнеркәсіптік саясат», – деді Эльдар Ғұмаров.

Бұл пікірлердің ортақ мәні – «Халықтық құрылыс» бағдарламасының табысы құрылыс компанияларының жұмысымен ғана емес, қаржы институттарының, өндірістік кәсіпорындардың, мемлекеттік органдардың және жеке бизнестің өзара үйлесімді әрекетімен анықталады.

Бағдарламаның шағын және орта кәсіпкерлікке ықпалы да ерекше назар аударуға тұрарлық. Ірі құрылыс жобаларына материал жеткізу, техниканы жөндеу, тасымалдау, жұмысшыларды тамақтандыру, арнайы киім мен жабдық өндіру және сервистік қызмет көрсету сияқты бағыттарға көптеген шағын кәсіпорындар қатыса алады. Жаңа теміржолдар мен автомобиль жолдарының бойында логистикалық орталықтар, қоймалар, автосервистер, қонақүйлер және қоғамдық тамақтану орындары пайда болуы мүмкін. Мұндай экономикалық тізбек өңірлердегі кәсіпкерлік белсенділікті арттырып, қосымша жұмыс орындарын қалыптастыруға ықпал етеді.

Дегенмен шағын бизнестің ірі инфрақұрылымдық жобаларға қатысуы сатып алу рәсімдерінің ашықтығына, келісімшарт талаптарына және қаржыландырудың қолжетімділігіне тәуелді. Сондықтан отандық кәсіпорындардың қосалқы мердігерлік жұмыстарға қатысуын кеңейту, төлем тәртібін сақтау және бәсекелестік ортаны дамыту маңызды.

Ауқымды құрылыс еңбек нарығына да жаңа талаптар қояды. Инженер-құрылысшыларға, электр мамандарына, дәнекерлеушілерге, монтажшыларға, жол құрылысшыларына, жобалаушыларға және техникалық бақылау мамандарына сұраныс артуы мүмкін. Сонымен қатар құрылыс саласының цифрлануы ақпараттық модельдеу, автоматтандырылған жобалау және инженерлік жүйелерді басқару сияқты жаңа құзыреттерді қажет етеді. Сондықтан колледждер мен жоғары оқу орындары білім беру бағдарламаларын нақты өндірістік қажеттіліктермен сәйкестендіруі тиіс.

Мәселен, Павлодардағы Торайғыров университетінде автомобиль жолдары мен әуежайлар құрылысы, теміржол құрылысы, инженерлік жүйелер мен желілер бағыттары бойынша мамандар даярланатыны айтылған. Осындай оқу бағдарламаларын кәсіпорындармен тығыз байланыстыру, дуальды білім беруді кеңейту және өндірістік тәжірибені күшейту жастардың еңбек нарығына бейімделуіне көмектеседі.

Бағдарламаның тағы бір маңызды қыры – өңірлердің теңгерімді дамуы. Қазақстандағы ірі қалалар мен ауылдық аумақтардың инфрақұрылымдық қажеттіліктері әртүрлі. Астана, Алматы және Шымкент сияқты қалаларда халық санының өсуі жаңа мектептерге, тұрғын үйге, қоғамдық көлікке және инженерлік желілерге сұранысты арттырады. Ал шалғай аудандарда ауызсу, жол, медициналық қызмет және коммуналдық инфрақұрылым мәселелері өзекті болуы мүмкін. Сондықтан барлық өңірге бірдей құрылыс үлгісін қолдану тиімді емес. Әрбір жобаның қажеттілігі жергілікті демографиялық жағдайға, экономикалық әлеуетке және халықтың нақты сұранысына негізделуі тиіс.

Мемлекет басшысы «Халықтық құрылыс» бағдарламасының барлық қала мен ауданды қамтитынын атап өтті.

«Бұл ауқымды жұмыс бүкіл ел бойынша жүргізіліп, барлық қалалар мен аудандарды қамтиды. Жаңа және жаңартылған жолдар, әуежайлар, вокзалдар, электр станциялары, ауруханалар, емханалар мен мектептер көптеген ұрпаққа қызмет етеді», – деді Президент.

Бұл ұстаным өңірлер арасындағы даму алшақтығын азайту тұрғысынан маңызды. Алайда барлық аумақты қамту қаржыны механикалық түрде тең бөлу дегенді білдірмейді. Керісінше, инфрақұрылымдық тапшылықты, әлеуметтік қажеттілікті және экономикалық қайтарымды ескеретін инвестициялық саясат қажет.

Экономикалық тұрғыдан алғанда, ауқымды құрылыс бағдарламасының негізгі артықшылықтарының бірі – мультипликативтік әсер қалыптастыру мүмкіндігі. Мысалы, жаңа мектеп салуға бөлінген қаражат тек құрылыс компаниясына ғана емес, цемент өндірушілерге, металл өңдеушілерге, жиһаз кәсіпорындарына, электр жабдықтарын жеткізушілерге және көлік ұйымдарына да сұраныс туғызады. Бұл кәсіпорындар өз кезегінде жұмысшыларға еңбекақы төлеп, салық аударып, басқа жеткізушілерден өнім сатып алады. Нәтижесінде бастапқы инвестиция экономиканың бірнеше саласына таралады.

Алайда мұндай әсердің нақты көлемі отандық өндірістің қатысу деңгейіне, еңбек өнімділігіне және жобалардың тиімділігіне байланысты. Егер құрылыс материалдары мен жабдықтардың басым бөлігі импортталса, инвестицияның бір бөлігі сыртқы нарықтарға бағытталады. Ал жергілікті кәсіпорындардың үлесі артса, қаржының ел ішіндегі айналымы күшеюі мүмкін. Сондықтан бағдарламаның экономикалық нәтижесін бағалауда игерілген қаражатпен қатар отандық өнімнің үлесі, жаңа жұмыс орындары, жеке инвестициялар және өңірлік өндірістің өсуі есепке алынуы қажет.

Ұлттық қор қаражатын пайдалану мәселесі де ерекше жауапкершілікті талап етеді. Бір жағынан, сапалы инфрақұрылым болашақ ұрпаққа қызмет ететін нақты актив болып саналады. Екінші жағынан, әрбір жаңа нысан оны күтіп ұстауға, жөндеуге және пайдалануға тұрақты шығын талап етеді. Сондықтан жобаларды бағалау кезінде олардың құрылысына жұмсалатын шығын ғана емес, толық пайдалану кезеңіндегі қаржылық міндеттемелер де ескерілуі тиіс.

Құрылыс сапасы мен ашықтық мәселесі бағдарламаның нәтижелілігін анықтайтын негізгі факторлардың бірі болмақ. Мемлекет басшысы құрылыс нормалары мен талаптарының сақталуына ерекше назар аударып, сапасыз жұмысқа жол берген тұлғалардың жауапкершілігін күшейту қажеттігін атап өтті. Ірі мемлекеттік инвестициялар жағдайында жобалардың қымбаттауы, мерзімдердің созылуы және техникалық талаптардың бұзылуы сияқты тәуекелдер туындауы мүмкін.

Осыған байланысты «Халықтық құрылыс» бағдарламасы аясында қоғамдық бақылауды күшейту маңызды. Ұсынылған ақпаратқа сәйкес, қаржының жұмсалуын қадағалау үшін мемлекеттік органдар, депутаттар, қоғам өкілдері, еріктілер және журналистер қатысатын арнайы комиссия құру жоспарланған. Мұндай бақылау нақты өкілеттіктермен және ашық ақпарат жүйесімен қамтамасыз етілсе, мемлекеттік инвестицияларға деген қоғамдық сенімді нығайта алады.

Сонымен бірге бақылау тек бөлінген қаржының игерілуімен шектелмеуі керек. Мектептің салынғаны ғана емес, оның қанша оқушыны қамтығаны, аурухананың ашылғаны ғана емес, медициналық қызметтің қаншалықты жақсарғаны, жолдың пайдалануға берілгені ғана емес, оның көлік қатынасына қандай әсер еткені бағалануы қажет. Дәл осындай нәтижеге бағдарланған тәсіл мемлекеттік инвестициялардың тиімділігін арттырады.

Жаңа құрылыс кезеңінде цифрлық технологиялардың да рөлі жоғары болмақ. Ғимараттарды ақпараттық модельдеу, геоақпараттық жүйелер және цифрлық мониторинг жобалардың сапасын жақсартып, шығындарды бақылауға көмектеседі. Бірыңғай цифрлық платформа арқылы әр өңірдегі құрылыс жұмыстарының орындалу барысын, қаржыландырылуын және мерзімдерін қадағалауға болады. Бұл мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырып, қоғамдық бақылауды жеңілдетеді.

Алдағы 2027–2029 жылдар Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін маңызды кезең болуы ықтимал. Жоспарланған жобалар сапалы жүзеге асқан жағдайда, жаңа мектептер мен ауруханалар халықтың әлеуметтік қызметтерге қолжетімділігін арттырады, көлік дәліздері өңірлер арасындағы байланысты күшейтеді, энергетикалық инфрақұрылым өндірістің дамуына жағдай жасайды, ал құрылыс материалдарына сұраныстың өсуі отандық кәсіпорындардың жаңа қуаттарды іске қосуына мүмкіндік береді.

Дегенмен бағдарламаның табысы тек қаржы көлеміне байланысты емес. Оның нәтижелілігі жобаларды дұрыс іріктеуге, отандық өндірістің қатысуына, жеке инвестицияларды тартуға, кадрлар даярлауға, құрылыс сапасына және мемлекеттік басқарудың тиімділігіне тәуелді. Сондықтан «Халықтық құрылыс» бір реттік құрылыс науқанына емес, ұзақмерзімді экономикалық жаңғырудың жүйелі тетігіне айналуы қажет.

Қазақстанның соңғы жеті жылдағы құрылыс тәжірибесі жаңа инфрақұрылымдық кезең үшін маңызды негіз қалыптастырды. 118,3 миллион шаршы метр тұрғын үйдің пайдалануға берілуі, мыңдаған білім беру және медициналық нысандардың салынуы, спорт инфрақұрылымының кеңеюі елдің құрылыс әлеуетінің артқанын көрсетеді. Ендігі міндет – осы тәжірибені экономикалық тиімділікпен, әлеуметтік жауапкершілікпен және технологиялық жаңғырумен ұштастыру.

Мемлекет басшысы бағдарламаның түпкі мәнін «Салу, тағы да салу» деген ұстаныммен байланыстырды. Алайда бұл қағиданың шынайы мазмұны құрылыстың сандық көрсеткіштерінде ғана емес, оның халыққа беретін нақты нәтижесінде жатыр.

«Халықтық құрылыс» бағдарламасының тарихи маңызы қанша триллион теңге жұмсалғанымен немесе қанша ғимарат тұрғызылғанымен ғана анықталмайды. Оның шынайы нәтижесі халықтың күнделікті өмірінде көрінуі тиіс. Жаңа мектеп сапалы білімге жол ашып, аурухана медициналық көмекті жақындатып, жол өңірлер арасындағы байланысты нығайтып, мемлекеттік инвестиция отандық өндірісті дамытқанда ғана ауқымды құрылыс өзінің стратегиялық мақсатына жетеді. Бүгін салынған әрбір сапалы нысан ертеңгі Қазақстанның экономикалық қуатына, халықтың әл-ауқатына және болашақ ұрпақтың мүмкіндіктеріне қызмет етуі керек. Үлкен құрылыстың басты мәні де осында.