Қазақстанда өмірді сақтандыру күрт төмендеді: халық неге депозитті таңдайды?

Қазақстанның сақтандыру нарығы өсіп жатқанымен, өмірді сақтандыру саласында соңғы он жылда алғаш рет құлдырау тіркелді. 2026 жылдың тоғыз айында бұл бағыттағы сақтандыру жарналары 41,2 млрд теңгеге қысқарған. Сарапшылар мұны банктік депозиттердің тартымдылығымен, сақтандыру өнімдерінің күрделілігімен және нарықтағы бәсекенің шектеулі болуымен байланыстырады.

Қазақстан Ұлттық банкінің мәліметінше, 2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында өмірді сақтандыру бойынша жиналған сыйлықақылар көлемі 183,3 млрд теңгені құрады. Ал 2025 жылдың сәйкес кезеңінде бұл көрсеткіш 224,5 млрд теңге болған.

Осылайша, бір жыл ішінде сақтандыру жарналары 41,2 млрд теңгеге немесе 18,3 пайызға төмендеді.

Бір қызығы, 2025 жылы өмірді сақтандыру сегменті 27,3 пайыздық өсім көрсетіп, рекордтық деңгейге жеткен еді. Алайда биыл жағдай күрт өзгерді.

Finprom сарапшыларының есептеуінше, 2025 жылдың тоғыз айында өмірді сақтандырудың жалпы сақтандыру сыйлықақыларындағы үлесі 16 пайыз болса, 2026 жылы 10,2 пайызға дейін азайған.

Ал ерікті жеке сақтандыру саласындағы үлесі 30,6 пайыздан 17,4 пайызға дейін төмендеді.

Дегенмен Қазақстанның жалпы сақтандыру нарығында өсім сақталып отыр. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің деректеріне сәйкес, 2026 жылдың тоғыз айында сақтандыру сыйлықақыларының жалпы көлемі 16,8 пайызға, ал ерікті жеке сақтандыру бойынша түсімдер 33,5 пайызға артқан.

Әсіресе зейнетақы аннуитеті бойынша түсімдер 2,1 есеге көбейген.

Бұл сақтандыру нарығындағы қаражаттың азаймағанын, керісінше, азаматтардың әртүрлі сақтандыру өнімдеріне деген сұранысы өзгергенін көрсетеді.

Сарапшылардың пікірінше, өмірді жинақтаушы сақтандырудың кең таралмауына әсер ететін негізгі факторлардың бірі – банктік депозиттермен бәсекелестік.

Банк депозиттері халыққа түсініктірек. Салымшы алдын ала белгіленген сыйақы мөлшерлемесін, қаражатты қайтару шарттарын және күтілетін табысын біледі.

Ал жинақтаушы өмірді сақтандыру бір мезгілде қаржылық қорғаныс пен ұзақ мерзімді жинақ қалыптастыруды көздейді.

Мұндай өнімдердің кейбірінде инвестициялық тәуекел де бар. Мәселен, Unit-linked бағдарламалары сақтандыру мен қор нарығына инвестиция салуды біріктіреді. Сондықтан олардың кірістілігі қаржы нарығындағы жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін.

Сонымен қатар сақтандыру шартын мерзімінен бұрын бұзу азамат үшін қаржылық шығынға әкелуі ықтимал.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2026 жылдың басында Қазақстанда небәрі 368 Unit-linked шарты жасалған. Олардың жалпы сомасы 4,024 млрд теңгені, ал сақтандыру сыйлықақылары 721 млн теңгені құраған.

Салыстыру үшін, осы кезеңде қолданыстағы зейнетақы аннуитеті шарттарының саны 164 мыңнан асқан. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 38 пайызға көп.

Зейнетақы аннуитеті бойынша сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 1,2 трлн теңгеге жеткен.

Яғни Қазақстанда зейнетақы аннуитеті шарттарының саны инвестициялық өмірді сақтандыру шарттарынан 445 еседен астам көп.

Өмірді сақтандыру саласының дамуына кедергі келтіретін тағы бір мәселе – нарықтағы жоғары шоғырлану деңгейі.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегінше, сақтандыру сыйлықақыларының шамамен 93 пайызы төрт ірі компанияға тиесілі.

Мұндай жағдай бәсекелестікті шектеп, жаңа сақтандыру өнімдерінің пайда болуын баяулатуы мүмкін.

Сонымен қатар компаниялардың жинақтаушы сақтандыру бағдарламаларын белсенді түрде ұсынуға деген ынтасын төмендетеді.

Өмірді сақтандыру бойынша түсімдер азайғанымен, азаматтарға төленетін сақтандыру төлемдерінің көлемі өскен.

Finprom сарапшылары Ұлттық банк деректеріне сүйене отырып, 2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында өмірді сақтандыру компаниялары клиенттеріне 27,1 млрд теңге төлегенін хабарлады.

2025 жылдың сәйкес кезеңінде төлемдер көлемі 26,5 млрд теңге болған.

Осылайша, сақтандыру төлемдері бір жылда 2,3 пайызға артқан.

Бұл көрсеткіш сақтандыру компанияларының клиенттер алдындағы міндеттемелері бойынша төлемдер жалғасып жатқанын көрсетеді.

Алайда төлемдердің көбеюі өздігінен сақтандыру компанияларының қаржылық жағдайы нашарлағанын білдірмейді. Оны бағалау үшін сақтандыру резервтері, активтер мен міндеттемелердің арақатынасы және басқа да қаржылық көрсеткіштер ескерілуі қажет.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі сақтандыру саласын жаңғыртуға бағытталған заңнамалық реформаны әзірлеп жатыр.

Атап айтқанда, 2000 жылы қабылданған қолданыстағы заңның орнына «Сақтандыру нарығы туралы» жаңа заң қабылдау жоспарланып отыр.

Реформа аясында сақтандыру компанияларына қойылатын ашықтық талаптарын күшейту ұсынылады.

Жаңа талаптар бойынша клиенттерге сақтандыру өнімдерінің кірістілігі, ықтимал тәуекелдері, комиссиялары және инвестициялардың құрылымы туралы толық әрі түсінікті ақпарат берілуі тиіс.

Бұл азаматтарға әртүрлі сақтандыру бағдарламаларын салыстырып, саналы қаржылық шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ сақтандыру өнімдерін сататын делдалдардың қызметін ашық ету көзделген. Атап айтқанда, олардың алатын комиссиялық сыйақылары туралы ақпаратты жариялау мәселесі қарастырылып жатыр.

Реттеуші сақтандыру қызметтерін цифрландыруға да ерекше назар аударып отыр.

Қазіргі уақытта Қазақстанда ерікті сақтандыру өнімдерінің шамамен 10-15 пайызы онлайн сатылады.

Ал міндетті сақтандыру саласында бұл көрсеткіш 80-90 пайызға жеткен.

Осы айырмашылықты азайту мақсатында сақтандыру шарттарын қашықтан рәсімдеу мүмкіндіктерін кеңейту жоспарланған.

Мамандардың бағалауынша, цифрлық қызметтердің дамуы сақтандыру өнімдерінің қолжетімділігін арттырып, азаматтардың оларды пайдалануын жеңілдетуі мүмкін.

Қорытындылай айтқанда, Қазақстанда өмірді сақтандыру нарығы күрделі кезеңді бастан өткеріп отыр. Жалпы сақтандыру секторы өсіп жатқанымен, өмірді сақтандыруға түсетін жарналар азайған. Бұл жағдай халықтың қаржылық өнімдерді таңдауындағы өзгерістерді және сақтандыру нарығын одан әрі дамыту қажеттігін көрсетеді.

Жоспарланған заңнамалық өзгерістер сақтандыру өнімдерінің ашықтығын арттырып, нарықтағы бәсекені күшейтуге бағытталған. Алайда олардың халықтың өмірді сақтандыруға деген сұранысына қаншалықты әсер ететіні реформалар іске асырылғаннан кейін белгілі болады.