Қазақстанда ипотека беру ережелерін өзгерту жоспары қоғамда қызу талқыланып жатыр. Қазақстан Ұлттық Банкі төрағасы Тимур Сүлейменов жариялаған бастама 1 шілдеден бастап күшіне енуі мүмкін. Бұл өзгерістер ипотекалық нарықтағы әділетсіздікті азайтуға және қарыз алушылардың қаржылық жауапкершілігін арттыруға бағытталған.
Ипотека: жаңа талаптардың мәні неде?
Ұсынылып отырған негізгі жаңалық — ипотека мөлшерлемесінің бастапқы жарна көлеміне тікелей тәуелді болуы. Яғни, енді банк клиентінің қаржылық «тәртібі» оның несие құнына әсер етеді:
Бұл тәсіл бұрынғы тәжірибеден өзгеше. Қазіргі жағдайда 10% жарна салған адам мен 30% төлеген адамның пайыздық мөлшерлемесі көбіне бірдей деңгейде қалып отыр. Реттеуші мұны әділетсіз деп есептейді.
Нарықтағы теңсіздік және оны түзету
Тимур Сүлейменов өз сөзінде нақты мысал келтірді: бір қарыз алушы 10% ғана бастапқы жарна төлесе, екіншісі 30% енгізеді, бірақ екеуі де шамамен бірдей — 20–24% мөлшерлемемен несие алады. Бұл жағдайда қаржылық тәуекелді көбірек көтеріп отырған банк емес, жүйе өзі теңсіздік тудырып отыр.
Жаңа механизм осы дисбалансты жоюға бағытталған. Яғни, көп қаржы жинап келген адам «арзан» ипотекаға қол жеткізеді, ал тәуекелі жоғары клиент үшін несие қымбаттайды.
Неліктен бұл маңызды?
Бұл өзгерістің бірнеше маңызды салдары бар:
1. Қаржылық тәртіп күшейеді
Азаматтар үй алуға асықпай, көбірек қаражат жинауға тырысады. Бұл — жеке қаржы мәдениетінің дамуына ықпал етеді.
2. Банктердің тәуекелі азаяды
Бастапқы жарна жоғары болған сайын, қарыз алушының дефолтқа ұшырау ықтималдығы төмендейді.
3. Нарық тұрақтылығы артады
Тәуекелі жоғары «арзан» ипотекалар азайып, қаржы жүйесіне түсетін қысым төмендейді.
Қауіп пен тәуекел: 25% ипотека қаншалықты ауыр?
Қазақстан Ұлттық Банкі басшысы ипотеканың жоғары мөлшерлемелері үлкен қауіп төндіретінін ашық айтты. Оның мәліметінше, егер азамат 25% жылдық мөлшерлемемен 10 жылға несие алса, жалпы төлемі бастапқы қарыздан шамамен үш есе көп болуы мүмкін.
Бұл — қазақстандықтар үшін аса маңызды сигнал. Себебі жоғары пайызбен алынған ипотека ұзақ мерзімде қаржылық тұзаққа айналуы ықтимал.
Ипотекаға сұраныс неге төмендемейді?
Қызығы, пайыздық мөлшерлемелер жоғары болғанына қарамастан, нарықтағы ипотекаға сұраныс бәсеңдеген жоқ. Керісінше, ол екі таңбалы өсім көрсетіп отыр. Бұл бірнеше факторға байланысты:
Осы жағдайлар адамдарды тәуекелге қарамастан ипотека алуға итермелейді.
Болашақтағы өзгерістер
Тимур Сүлейменов бұнымен шектелмейтінін айтты. Қазіргі таңда ипотеканың жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін есептеу тәсілін өзгерту мәселесі де қарастырылып жатыр. Бұл — банктердің нақты пайыздық жүктемені жасыруына жол бермеуге бағытталған қадам.
Жаңа ипотекалық саясат — тек қаржы нарығын реттеу құралы ғана емес, сонымен бірге қоғамның қаржылық мінез-құлқын өзгертуге бағытталған реформа. Енді «көбірек жина — аз төлейсің» қағидасы нақты іске аса бастайды.
Бұл өзгерістер қысқа мерзімде кейбір азаматтарға қиындық туғызуы мүмкін. Алайда ұзақ мерзімде ол ипотекалық жүйені әділ әрі тұрақты етуге мүмкіндік береді.