Қазақстанда бөліп төлеу қызметіне жаңа талаптар енгізілуі мүмкін

Қазақстанда тауарлар мен қызметтерді бөліп төлеу арқылы сатып алу тәртібін реттеудің жаңа тетіктері талқыланып жатыр. Ұсыныстар қатарында бөліп төлеу туралы ақпаратты кредиттік бюроларға жіберу, азаматтардың борыштық жүктемесін есептеу кезінде мұндай міндеттемелерді ескеру және тұтынушылардың құқықтарын қорғау талаптарын күшейту бар. Бұл туралы Ұлттық банк төрағасының орынбасары Ақылжан Баймағамбетов мәлімдеді. 

Оның айтуынша, Ұлттық банк жариялаған талқылау құжатына (White Paper) қатысты ұсыныстарды қабылдау жақында аяқталған. Құжатта реттеуші бөліп төлеу нарығын реттеудің ықтимал нұсқаларын ұсынған. Алайда әзірге нақты шешім қабылданған жоқ.

Менің білуімше, ұсыныстарды қабылдау бір-екі күн бұрын ғана аяқталды. Көптеген пікір мен ұсыныс түскенін естідім. Қазір олар бойынша талдау жұмыстары жүргізіліп жатыр, – деді Баймағамбетов.

Қандай бөліп төлеу қызметтері жаңа талаптарға ілігуі мүмкін?

Ұлттық банк төрағасының орынбасары банктер мен микроқаржы ұйымдары арқылы рәсімделетін бөліп төлеу қызметтері қазірдің өзінде реттеуші талаптарына бағынатынын түсіндірді. Өйткені мұндай қаржы құралдары мәні жағынан несиеге жатады.

Алайда бөліп төлеу қызметін қаржы ұйымдарына жатпайтын басқа нарық қатысушылары да ұсынып отыр. Осыған байланысты тұтынушылардың құқықтарын қорғау, келісімшарт талаптарын ашық көрсету, өсімпұлдар мен айыппұлдарды есептеу тәртібі жөнінде бірқатар мәселе туындаған.

Сонымен қатар мұндай міндеттемелерді азаматтардың жалпы борыштық жүктемесін есептеу кезінде ескеру қажеттігі де қарастырылып жатыр.

Жаңа талаптар сатып алушыларға қалай әсер етуі мүмкін?

Талқыланып жатқан негізгі ұсыныстардың бірі – бөліп төлеу туралы мәліметтерді кредиттік бюроларға жіберу. Бұл несиеге барынша ұқсас қаржылық міндеттемелерді азаматтың кредиттік тарихында көрсетуге мүмкіндік береді.

Мәселен, несиеге барынша ұқсас қаржы құралдары бойынша ақпаратты кредиттік бюроға беру қажеттігі талқыланып жатыр. Бұл мәліметтер қолжетімді болып, азаматтардың борыштық жүктемесін есептеу кезінде ескерілуі мүмкін, – деп түсіндірді Баймағамбетов.

Бұдан бөлек, тұтынушылардың құқықтарын қорғауға бағытталған талаптар енгізілуі ықтимал. Олар бөліп төлеу шарттары, төлем мерзімдері, өсімпұлдар мен айыппұлдар туралы ақпаратты сатып алушыға толық әрі түсінікті жеткізуге қатысты болмақ. Дегенмен Ұлттық банк өкілі бұл ұсыныстардың әзірге талқылау сатысында екенін атап өтті.

Бұл түпкілікті шешім емес. Сондықтан дәл осылай болады деп айта алмаймын. Құжаттың мақсаты – ықтимал нұсқаларды көрсету, пікір жинау және кейін Үкіметке де ұсынылуы мүмкін шешімдерді әзірлеу, – деді ол.

Жаңа ережелерді енгізу үшін заңға өзгеріс қажет болуы мүмкін

Баймағамбетовтің айтуынша, ұсыныстардың бір бөлігін нормативтік-құқықтық актілер арқылы жүзеге асыруға болады. Ал кейбір бастамалар заңнамалық өзгерістер енгізуді және Үкіметтің қатысуын талап етуі мүмкін.

Атап айтқанда, қаржы нарығын реттеуші органдардың өкілеттіктерін кеңейту немесе нарық қатысушыларына белгілі бір ақпаратты міндетті түрде ұсыну талабын енгізу қажеттігі туындауы ықтимал. Соның ішінде бөліп төлеу туралы мәліметтерді кредиттік бюроларға жіберу мәселесі де бар.

Қазіргі уақытта Ұлттық банк түскен ұсыныстарды саралап, жаңа реттеудің нарыққа ықтимал әсерін бағалап жатыр. Сала өкілдері өз кезегінде қандай талаптарды қолдайтынын, ал қайсысын тиімсіз деп санайтынын жеткізуде.

Бұл жерде мүдделер қақтығысы болатыны түсінікті. Сондықтан барлық ұсынысты мұқият талдап, пысықтау қажет, – деді Ұлттық банк төрағасының орынбасары.

Келесі кезеңде ұсыныстарды Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігімен (ҚНРДА) бірлесіп талқылау жоспарланып отыр. Баймағамбетовтің сөзінше, жақын уақытта тараптар кездесіп, нарықтан түскен пікірлерді ескере отырып, өз ұстанымдарын айқындайды.

Неліктен реттеушілер бөліп төлеу туралы мәліметтерді жинағысы келеді?

Бұған дейін Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов бөліп төлеу арқылы рәсімделген кейбір міндеттемелер азаматтардың кредиттік тарихында көрінбеуі мүмкін екенін түсіндірген болатын.

Мәселен, сатып алушы тауарды тікелей сатушыдан бөліп төлеу шартымен алса, бұл ақпарат банктерге қолжетімсіз болуы ықтимал. Соның салдарынан банк азаматқа жаңа несие беру кезінде оның барлық қаржылық міндеттемесін көрмейді. Бұл адамның нақты борыштық жүктемесін дұрыс бағалауға кедергі келтіреді.

Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі бұған дейін «Қазір сатып ал, кейін төле» (BNPL) қызметтерін және қаржы ұйымдарына жатпайтын компаниялар ұсынатын өзге де бөліп төлеу құралдарын реттеу мәселесін талқылаған еді.

Реттеушілердің негізгі мақсаты – азаматтардың қаржылық міндеттемелері туралы толық ақпарат жинау және тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың ең төменгі талаптарын белгілеу.

Сонымен бірге Ұлттық банк бөліп төлеу нарығын шектеуді мақсат етпейтінін мәлімдеді. Оны реттеудің нақты тетіктері нарық қатысушыларымен және басқа да уәкілетті органдармен талқылаудан кейін таңдалмақ.

Демек, әзірге қазақстандықтар үшін бөліп төлеу қызметіне қатысты жаңа шектеулер күшіне енген жоқ. Қандай талаптар қабылданатыны алдағы талқылаулар мен талдау жұмыстарының қорытындысына байланысты болады.