Қазақстанда автокредит алу талаптары өзгеруі мүмкін: нені білу керек?

Қазақстанда автокредит алуға қойылатын талаптар 2026 жылдан кейін өзгеруі мүмкін. Ұлттық банк жаңа және пайдаланылған автокөліктерді сатып алуға берілетін несиелерге борыш жүктемесінің коэффициентін қолдану тәртібін әзірге нақтылаған жоқ.

Автокредит нарығы соңғы жылдары айтарлықтай өсті. Алайда несие беру көлемінің артуымен бірге проблемалық қарыздар мен қарыз алушылардың төлем қабілетіне қатысты тәуекелдер де күшейіп келеді. Сондықтан борыш жүктемесіне қойылатын талаптардың болашақта қалай өзгеретіні автокөлік сатып алуды жоспарлап жүрген азаматтар үшін маңызды.

Борыш жүктемесінің коэффициенті деген не?

Борыш жүктемесінің коэффициенті (БЖК) – адамның ай сайынғы табысының қандай бөлігі несие төлемдеріне жұмсалатынын көрсететін қаржылық көрсеткіш. Банктер оны азаматтың жаңа қарызды өтеуге мүмкіндігі бар-жоғын бағалау үшін қолданады.

Мысалы, адамның айлық табысы 500 мың теңге, ал барлық несиесі бойынша ай сайынғы төлемі 200 мың теңге болса, оның борыш жүктемесі 40 пайызды құрайды.

Бұл көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, адамның қаржылық міндеттемелері де соғұрлым көп деген сөз. Егер табыс азайса немесе күтпеген шығындар пайда болса, несиені уақытында төлеу қиындауы мүмкін. БЖК-ның негізгі мақсаты – азаматтардың шамадан тыс қарыз алуына жол бермеу және банктердің несие тәуекелдерін азайту.

Қазіргі уақытта борыш жүктемесінің коэффициентіне қатысты талаптар кейбір автокредиттерге қолданылмайды. Бұл ерекшелік жаңа автокөліктерге берілетін несиелерді, сондай-ақ бастапқы жарнаға қойылатын шарттар орындалған жағдайда пайдаланылған автокөліктерді сатып алуға арналған қарыздарды қамтиды.

Пайдаланылған көлікке несие рәсімдеу кезінде бастапқы жарна мөлшеріне қойылатын талаптар мынадай:

• Үш жылдан аспайтын автокөлікке бастапқы жарна көлік құнының кемінде 30 пайызы болуы керек.
• Қалған пайдаланылған автокөліктерге бастапқы жарна кемінде 50 пайызды құрауға тиіс.
• Сонымен қатар сатып алынған автокөлік несие бойынша кепілге қойылуы қажет.

Бұл ерекшеліктер автокредиттің барлық түріне бірдей қолданылмайды. Сондықтан несие рәсімдегісі келетін азаматтар банктен нақты талаптарды алдын ала анықтағаны жөн.

Автокредит көлемі 4,3 триллион теңгеге жетті

Ұлттық банктің мәліметінше, жаңа және пайдаланылған автокөліктерге берілетін несиелерге БЖК қолданудың нақты параметрлері мониторинг нәтижелеріне қарай белгіленеді.

Реттеуші автокредит портфелінің сапасын, қарыз алушылардың борыш жүктемесін және басқа да тәуекел факторларын ескермек.

Мұның себебі түсінікті: автокредит нарығының жылдам өсуі қаржы жүйесіне қосымша салмақ түсіруі мүмкін. Азаматтар ұзақ мерзімге несие алып, қымбат көліктерді көбірек сатып алған сайын, олардың қаржылық міндеттемелері де ұлғаяды. Сондықтан Ұлттық банк үшін тек жаңа берілген несиелердің көлемі емес, бұрын рәсімделген қарыздардың қаншалықты уақытылы өтеліп жатқаны да маңызды. Ұлттық банктің дерегіне сәйкес, 2026 жылдың алғашқы сегіз айында қазақстандықтарға 1,2 триллион теңгеге автокредит берілген. Бұл 2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 22,9 пайызға аз.

Алайда жалпы автокредит портфелі өсіп отыр. 2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша оның көлемі 4,3 триллион теңгеге жеткен. Бір жылдағы өсім – 16,3 пайыз. Автокредит беру көлемі 2023 жылы 1,4 триллион теңге болса, 2024 жылы 1,8 триллион теңгеге, ал 2025 жылы шамамен 2,4 триллион теңгеге жетті. Осылайша, үш жыл ішінде автокөлік сатып алуға берілген несиелер көлемі едәуір артқан.

2023-2025 жылдары автокредиттердің жалпы портфелі екі еседен астам өсіп, 4 триллион теңгеден асты. Ал жеке тұлғаларға берілген барлық несиелер ішіндегі автокредиттердің үлесі 2023 жылдың бірінші тоқсанындағы 8 пайыздан 2025 жылдың соңында 16 пайызға дейін ұлғайды.

Ұлттық банк автокредит нарығының өсуіне жаңа автокөліктерге қатысты БЖК талаптарының жеңілдетілуі мен дилерлер ұсынатын жеңілдікті бағдарламалар ықпал еткенін атап өтті.

Қымбат автокөліктерге сұраныс артқан

Несие нарығының өсуімен қатар төлем қабілетіне қатысты мәселелер де байқалады.

2026 жылғы 1 қыркүйекте Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары (ХҚЕС) бойынша үшінші сатыдағы автокредиттердің үлесі 5,6 пайызға жетті. 2025 жылдың соңында бұл көрсеткіш 5,3 пайыз болған. Ақшалай есептегенде, мұндай несиелердің көлемі 242,5 миллиард теңгені құрады.

Салыстыру үшін айтсақ, ипотекалық несие портфеліндегі үшінші сатыдағы қарыздардың үлесі 1,3 пайыз болған.

Үшінші сатыдағы несиелер – құнсыздану белгілері бар, яғни қарызды өтеу кезінде елеулі қиындықтар туындаған несиелер. Мұндай көрсеткіштің өсуі банктердің несие портфеліндегі тәуекелдердің артқанын білдіруі мүмкін.

Ұлттық банк бұған дейін 2025 жылғы қаржылық тұрақтылық туралы есебінде автокредит портфелінің сапасы кейіннен нашарлауы мүмкін екенін ескерткен. Реттеуші мұны бірнеше жыл бойы нарықтың қарқынды өсуімен, несие мерзімдерінің ұзаруымен және сұраныстың қымбат автокөліктерге ауысуымен байланыстырған.

Автокредит нарығындағы тағы бір ерекшелік – ұзақ мерзімді несиелердің басым болуы. Ұлттық банктің дерегінше, талданған кезеңде бес жылдан асатын мерзімге берілген автокредиттердің үлесі жыл сайынғы несие көлемінің 60 пайызынан жоғары болған. Ал 2026 жылдың басындағы жалпы автокредит портфелінде олардың үлесі 73,1 пайызға жетті. Ұзақ мерзімге несие алу ай сайынғы төлемді азайтуы мүмкін. Бірақ оның жалпы құны ұлғайып, қарыз алушы ұзақ уақыт бойы қаржылық міндеттемеде қалады. Мысалы, бірнеше жылға алынған автокредитті өтеу кезеңінде адамның табысы төмендеуі, жұмысынан айырылуы немесе басқа да күтпеген шығындары пайда болуы ықтимал. Мұндай жағдайда несие төлемін жалғастыру қиындайды.

Сондықтан автокөлік сатып алғанда тек ай сайынғы төлем мөлшерін емес, несиенің жалпы құнын, мерзімін және отбасы бюджетіне түсетін салмақты да есептеу маңызды. Ұлттық банк назар аударған тағы бір үрдіс – құны жоғары автокөліктерді несиеге сатып алу көлемінің өсуі. 2025 жылы бағасы 15 миллион теңгеден асатын автокөліктерді сатып алуға 50,7 мың несие берілген. Бұл – осы санаттағы көліктерге қатысты рекордтық көрсеткіш. Оларға берілген несиелердің жалпы көлемі 627 миллиард теңгеге жетіп, 2024 жылмен салыстырғанда 157 пайызға артқан. Реттеушінің бағалауынша, қымбат автокөліктерге берілетін несиелер саны мен көлемінің күрт өсуі банктердің несие портфеліне қосымша тәуекелдер тудыруы мүмкін.