Қазақстанда ауқымды амнистия: 15 мыңнан астам адам қамтылуы мүмкін

Қазақстанда Конституцияның қабылдануына орай жариялануы мүмкін қылмыстық және әкімшілік амнистия қоғамда қызу талқыланып жатыр. Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, бұл бастама мыңдаған азаматқа қатысты болуы мүмкін. Алайда амнистияның мәні тек жазаны жеңілдету емес, оның астарында мемлекеттің құқықтық саясатындағы маңызды өзгерістер жатыр.

Амнистия нені білдіреді?

Көпшілік амнистияны қылмыс жасаған адамдарды жаппай кешіру ретінде қабылдауы мүмкін. Алайда құқықтық тұрғыдан бұл – мемлекет тарапынан қабылданатын ерекше акт. Оның мақсаты қылмысқа көз жұму емес, қоғамға айтарлықтай қауіп төндірмейтін азаматтардың қалыпты өмірге оралуына мүмкіндік беру.

Соңғы жылдары Қазақстан құқықтық жүйені ізгілендіру бағытында бірнеше қадам жасады. Бұл жолғы бастама да Конституцияда бекітілген әділеттілік, гуманизм және адам қадір-қасиетін құрметтеу қағидаттарымен үндесіп отыр.

Қылмыстық амнистия кімдерге қатысты болады?

Заң жобасына сәйкес, амнистия негізінен қылмыстық теріс қылықтар мен онша ауыр емес қылмыс жасаған адамдарға қолданылады. Сонымен қатар ауырлығы орташа қылмыстар үшін сотталған азаматтар да белгілі бір шарттар орындалған жағдайда жеңілдікке ие болуы мүмкін. Оның басты талабы – келтірілген залалдың толық өтелуі.

ІІМ мәліметінше, қылмыстық амнистия шаралары 15 мыңнан астам адамды қамтуы ықтимал. Оның ішінде шамамен 1,5 мың адам түзеу мекемелерінен босатылуы мүмкін немесе жаза мерзімі қысқартылады.

Бұл жерде мемлекет екі мақсатты қатар көздеп отыр. Біріншісі – түзелу жолына түскен азаматтарға екінші мүмкіндік беру. Екіншісі – қылмыстық-атқару жүйесіне түсетін жүктемені азайту.

Қандай қылмыстар кешірілмейді?

Заң жобасындағы ең маңызды тұстардың бірі – нақты шектеулердің болуы. Амнистия ауыр және қоғамға аса қауіпті қылмыстарға қолданылмайды.

Атап айтқанда:

• терроризм мен экстремизм;
• сыбайлас жемқорлық;
• ұйымдасқан қылмыстық топ құрамындағы әрекеттер;
• азаптау фактілері;
• жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы қылмыстар;
• кәмелетке толмағандарға қатысты жасалған ауыр құқық бұзушылықтар;
• қайталанған қылмыстар.

Бұл мемлекет үшін гуманизм қағидатының жауапкершіліктің бұлтартпастығымен қатар жүретінін көрсетеді. Яғни қоғам қауіпсіздігіне қатер төндіретін адамдарға қатысты қатаң саясат өзгеріссіз қалады.

Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы алғашқы әкімшілік амнистия

Жаңа бастаманың ерекше тұсы – әкімшілік амнистияның енгізілуі. Тәуелсіз Қазақстан тарихында мұндай шара алғаш рет жүзеге асырылмақ.

Заң жобасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 263 бабын қамтиды. Егер құжат қабылданса, азаматтар, жеке кәсіпкерлер, нотариустар, адвокаттар және жеке сот орындаушылары 2026 жылғы 17 наурызға дейін жасалған құқық бұзушылықтар бойынша төленбеген айыппұлдардан босатылуы мүмкін.

ІІМ дерегіне сәйкес, тек министрлік желісі бойынша ғана бұл шамамен 1 миллион әкімшілік айыппұлды немесе 17 миллиард теңгеден астам қаржыны қамтиды.

Экономикалық әсері қандай болуы мүмкін?

Әкімшілік амнистияның негізгі міндеттерінің бірі – халық пен бизнестің қаржылық жүктемесін азайту.

Сарапшылардың пікірінше, бұл бірнеше нәтижеге әкелуі ықтимал:

• азаматтардың төлем қабілетін арттыру;
• шағын және орта бизнестің қаржылық жағдайын жеңілдету;
• экономикалық белсенділікті ынталандыру;
• мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді күшейту.

Әсіресе экономикалық қиындықтарға тап болған азаматтар үшін айыппұлдардың кешірілуі маңызды қолдау болуы мүмкін.

Жол ережесін өрескел бұзғандар кешірілмейді

Сонымен бірге әкімшілік амнистия да бәріне бірдей таралмайды.

Оған:

• мас күйінде көлік жүргізу;
• қарсы жолаққа шығу;
• жүргізуші куәлігінен айыруға әкелетін басқа да өрескел бұзушылықтар;
• қару мен есірткінің заңсыз айналымына қатысты құқық бұзушылықтар;
• қайталанған әкімшілік құқық бұзушылықтар;
• соттардың қарауындағы істер кірмейді.

Бұл шектеулер қоғамдық қауіпсіздікті сақтау мақсатында енгізілген.

Мемлекеттің жаңа құқықтық философиясы

Ұсынылып отырған амнистияны тек заңдық шара ретінде қарастыру жеткіліксіз. Бұл – Қазақстанның құқықтық саясатындағы жаңа көзқарастың көрінісі. Мемлекет бір жағынан заң үстемдігін сақтаса, екінші жағынан қоғамға қауіп төндірмейтін азаматтарға қайта бейімделу мүмкіндігін беруге дайын екенін көрсетіп отыр.

Егер заң жобасы қабылданса, ол Қазақстан тарихындағы ең ауқымды гуманистік бастамалардың біріне айналуы мүмкін. Сонымен қатар бұл қадам құқық бұзушылық үшін жауапкершілікті әлсірету емес, қайта азаматтардың түзелуіне мүмкіндік беретін құқықтық механизм ретінде бағалануы ықтимал.

Конституциялық амнистия – жазаны жаппай кешіру емес, гуманизм мен қоғамдық қауіпсіздік арасындағы теңгерімді сақтауға бағытталған құқықтық құрал. Құжатта қоғам үшін қауіпті қылмыстарға қатысты қатаң шектеулер сақталған. Сондықтан бұл бастама мемлекеттің «заң мен тәртіп» қағидатын әлсіретпей, әлеуметтік әділеттілік пен азаматтарды қайта әлеуметтендіру саясатын күшейтуге бағытталған маңызды қадам ретінде қарастырылуда.