Қазақ тілі жасанды интеллект дәуірінде: қазіргі жағдайы мен даму әлеуеті қандай

Жасанды интеллекттің дамуымен тілдің цифрлық қорындағы көлемі мен сапасы бұрын-соңды болмаған маңызға ие болды. Себебі тілдік деректер – ЖИ-ді үйретудің негізгі отыны. Осы тұрғыда қазақ тілінің ахуалы қандай? Оны Орталық Азияның өзге тілдерімен салыстырсақ, қай тұста алда, қай жерде әлі де есе жіберіп жатыр? Бұл сұрақтарға жауап беру – ұлттық ақпараттық қауіпсіздік пен тіл болашағына тікелей қатысты.

Қазақ тілінің қазіргі әлеуеті

Қазақ тілі – Орталық Азиядағы ең көп таралған және мемлекеттік мәртебесі бар тілдердің бірі. Соңғы жылдары тілдің цифрлық кеңістіктегі жағдайы біршама жақсарды. Үкіметтік қолдаулар, IT саласындағы стартаптар мен ерікті мамандардың күшімен қазақ тілінде әртүрлі мәтіндер, аудиожазбалар, сөздіктер, корпус және дерекқорлар жасала бастады.

Қазіргі таңда қазақ тілінің ең үлкен мәтіндік корпустары – Kazakh Language Corpus (KLC), сондай-ақ KazNERD, KazParC сияқты атау тану және параллель аударма саласындағы дерекқорлар. Сөйлеу тіліне арналған Kazakh Speech Corpus та мыңдаған сағаттық аудиожазбамен қамтылған. Бұл – Орталық Азия елдері арасындағы ең ірі жобалардың бірі.

Басқа тілдермен салыстырғанда қай тұста артық?

Қазақ тілі:

• Мәтіндік дерек көлемі мен салалық әртүрлілігі бойынша Орталық Азиядағы ең дамыған тілдердің бірі.
• Көпшілік қолжетімділігі бар ашық дерекқорлар саны бойынша көш ілгері.
• Сөйлеу тіліне арналған аудиожазбалар көлемі Өзбекстан мен Қырғызстанға қарағанда әлдеқайда үлкен.

Қырғыз және өзбек тілдері:

• Қырғыз тілі мәтіндік дерекқорлар бойынша ілгері жылжып келе жатыр, бірақ сөйлеу тілі бойынша артта.
• Өзбек тілі сөйлеу саласында едәуір жетістікке жеткенімен, мәтіндік база көлемі шектеулі.
• Тәжік пен түрікмен тілдері ресурстық жағынан айтарлықтай артта қалған.

Осыған қарамастан, қазақ тілі әлі де ағылшын, орыс немесе қытай сияқты жоғары ресурсты тілдермен салыстырғанда “ресурсы аз тіл” санатына жатады. Бұл дегеніміз — ЖИ модельдері үшін әлі де алуан түрлі деректер жетіспейді деген сөз.

Қай тақырыптарда қор жеткілікті?

Қазақ тілінде соңғы жылдары кеңейіп келе жатқан негізгі тақырыптар:

• Жаңалықтар мен ресми құжаттар: Мемлекеттік сайттар, жаңалық агенттіктері мен БАҚ контенттері жақсы қамтылған.
• Әдеби шығармалар: Классикалық әдебиеттен бастап, қазіргі проза мен поэзияға дейін цифрлық базаға еніп жатыр.
• Оқу-әдістемелік материалдар: Еңбек, білім беру, құқық саласына қатысты терминологиялық қор кеңейіп келеді.
• Әлеуметтік медиа контенті: Telegram, YouTube, TikTok сияқты платформаларда қазақша контент өсіп келеді.

Қай салаларда әлі де жетіспеушілік бар?

• Ғылым мен техника: Физика, химия, IT, медицина сияқты нақты ғылымдарға арналған сапалы, заманауи мәтіндер өте аз.
• Ауызекі сөйлеу тілінің табиғи үлгілері: Диалогтар, диалектілер, өңірлік ерекшеліктер толық қамтылмаған.
• Кәсіби салалық мәтіндер: Бухгалтерия, логистика, маркетинг, инженерия сияқты қолданбалы салаларда жүйелі мәтіндер жеткіліксіз.
• Интерактивті дереккөздер: Форумдар, блогтар, сұрақ-жауап платформалары, пікірлер мен чат логтары сияқты деректер аз жиналған.

Қазақ тіліндегі ЖИ қорын қалай кеңейтуге болады?

1. Қолжетімді мәліметтерді ашу
   Мемлекеттік және жеке сектордағы контент иелері (БАҚ, баспалар, оқу орындары) өз материалдарын ашық лицензиямен бөлісе алса, бұл дерекқорды едәуір кеңейтеді.
2. Салалық жобаларды қолдау
   IT, медицина, агроөнеркәсіп, логистика секілді салаларға арнайы мәтін жинау және жинақталған деректерді аннотациялау қажет.
3. Ауызекі сөйлеу үлгілерін жинау
   Диалогтар, сценарийлер, дауыстық хабарламалар сияқты ауызекі тіл үлгілерін көптеп жинау қажет. Әсіресе балалар мен қарттардың, өңірлік тұрғындардың тілі маңызды.
4. Еріктілер қозғалысын қолдау
   Corpus жинау мен өңдеуге еріктілерді тарту – шетелде өзін дәлелдеген тиімді әдіс. Қазақстанда да бұл бағытты күшейту керек.
5. Қазақ тілінде ЖИ құралдарын көбейту
   ChatGPT секілді модельдерге қазақ тіліндегі сұрақтар беру арқылы жүйе өздігінен жетіледі. Пайдаланушылар тарапынан белсенділік те маңызды.

Қазақ тілі – Орталық Азиядағы ЖИ саласында ең үлкен әлеуетке ие тілдердің бірі. Алайда бұл әлеуетті толық жүзеге асыру үшін жүйелі жұмыс қажет. Тілдік дерекқорды кеңейту, салааралық мәтіндерді жинау, сөйлеу тілін қамту – бәрі қазақ тілінің цифрлық кеңістіктегі болашағын айқындайды.

Жасанды интеллект дәуірінде тілдің өміршеңдігі – оның мәліметтік қорына, қолдану ауқымына және технологияға бейімділігіне байланысты. Сондықтан қазақ тілі – тек мәдени құндылық емес, цифрлық тәуелсіздіктің де кілті.