Қасқыр мен арыстан терісін жамылған османдық «делилер» кім болған?

Олар ұрыс алаңына сауыт-саймансыз шықты. Үстеріне қасқыр, барыс, аю секілді жыртқыш аңдардың терісін жамылып, иықтарына бүркіт қанатын тағып, ат үстінде жау шебіне қарай құйындата шабатын. Олардың міндеті – қарсыластың әскерін физикалық тұрғыда талқандаудан бұрын, жүрегіне үрей ұялату. Осман империясының осы ерекше жасағы тарихта «делилер» деген атпен қалды.

Осман әскері туралы сөз болғанда, көпшіліктің ойына ең алдымен яничарлар немесе атақты сипахтар келеді. Алайда империяның әскери тарихында өзгеше міндет атқарған, сыртқы келбетімен-ақ қарсыластың зәресін алатын тағы бір жасақ болған. Олар – делилер.

«Дели» сөзі түркі тілдерінде «жынды», «есі кеткен» деген мағыналарға жақын болғанымен, бұл атау олардың психикалық жағдайына байланысты қойылмаған. Керісінше, жауынгерлердің өлімнен тайсалмайтын батылдығы, аса тәуекелшіл әрекеті мен шайқастағы өжет мінезіне байланысты қалыптасқан.

Өлімге бас тіккен салт аттылар

Делилер XV ғасырдың соңында Осман империясының Румелиядағы шекаралық аймақтарында қалыптаса бастаған. Олар жеңіл атты әскер ретінде әрекет етіп, көбіне негізгі армиядан бұрын жау шебіне шабуыл жасайтын.

Олардың басты міндеті қарсыластың қатарын бірден бұзып-жару ғана емес еді. Делилер соғысқа дейін-ақ жаудың психологиялық дайындығына соққы беруге тырысқан. Ат үстіндегі тосын шабуыл, айқай-шу және ерекше киім үлгісі қарсы жақтың сарбаздарына қорқыныш тудыруға бағытталды.

Сол себепті оларды қазіргі тілмен айтқанда, шабуылдың алдыңғы шебіндегі соққы жасағы деуге болады.

Жыртқыш аңдардың терісі – қорқыныштың белгісі

Делилердің өзгелерден ерекшеленетін ең басты белгісі – олардың сыртқы бейнесі.

Аңыздар мен тарихи сипаттамаларда бұл жауынгерлердің барыс, қасқыр, аю секілді жабайы аңдардың терісін жамылғаны айтылады. Кейбірінің бас киімі мен иығына бүркіттің қанаты тағылған.

Ат үстінде шауып келе жатқан мұндай жауынгерлер қарапайым сарбазға мүлде ұқсамайтын. Олар алыстан-ақ адамнан гөрі мифтік жыртқышқа ұқсап көрінген. Бұл көрініс кездейсоқ таңдалмаған. Ортағасырлық соғыста қарсыластың рухын түсіру кейде семсерден де маңызды қаруға айналатын.

Делилердің сыртқы келбеті дәл осы мақсатқа қызмет етті.

Сауытсыз шайқасқан

Делилер ауыр сауыт киюден бас тартқан. Оның орнына аң терілерін пайдаланып, барынша еркін қимылдауға тырысқан.

Жеңіл жарақтану олардың жылдамдығын арттырды. Ат үстінде шапшаң қозғалып, күтпеген жерден шабуыл жасауға мүмкіндік алды. Олар жақын қашықтықтағы айқаста дене күшіне, ептілікке және қаруды шебер қолдануға сүйенді.

Жауынгерлердің физикалық дайындығына ерекше мән берілгені туралы деректер бар. Кейінгі сипаттамаларда олардың қол күшін шыңдау үшін ауыр заттармен жаттыққаны айтылады. Осылайша делилер өздерін тек атты әскер ретінде емес, жақын шайқаста да қауіпті жауынгер ретінде дайындаған.

«Тағдырда не жазылса, сол болады»

Делилердің жауынгерлік дүниетанымында тағдырға деген сенім ерекше орын алған. Олар өлімнен қашуды емес, оған қарсы тұруды ерлік деп санаған.

«Тағдырда не жазылса, сол болады» деген түсінік олардың шайқастағы мінез-құлқына тікелей әсер етті. Қауіптен тайсалмай, жаудың қалың шебіне бірінші болып кіру – делилер үшін әскери міндет қана емес, жауынгерлік абыройдың өлшемі саналды.

Осы мінез-құлқы олардың атағын одан әрі күшейтті.

Психологиялық соғыстың шеберлері

Делилердің әскери маңызын тек қару-жарақпен өлшеу дұрыс емес. Олардың ең басты қаруының бірі – қорқыныш болды.

Негізгі әскер жаумен бетпе-бет келмей тұрып, делилер қарсыластың шебіне шабуылдап, оның қатарын бұзуға тырысқан. Ат тұяғының дүбірі, жауынгерлердің айқайы, ерекше киімі мен күтпеген шабуылы қарсы жақта абыржу туғызуы мүмкін еді.

Әскердің рухы әлсіреген сәтте делилердің шабуылы негізгі күшке тиімді жағдай жасауға мүмкіндік берген.

Сондықтан оларды сол дәуірдегі өзіндік психологиялық соғыс құралы ретінде де қарастыруға болады.

Тарихтағы ерекше әскери мұра

Делилер туралы мәліметтердің бір бөлігі кейінгі кезеңдердегі сипаттамалар мен әскери аңыздар арқылы жеткен. Сондықтан олардың сыртқы келбеті мен жаттығу тәсілдеріне қатысты кейбір деректерді тарихи шындық пен аңыздың ара-жігін ажырата отырып қабылдау қажет.

Дегенмен олардың Осман әскери құрылымында ерекше атты жасақ ретінде болғаны және Румелия шекараларында қызмет атқарғаны тарихи тұрғыдан маңызды.

Кейін Осман империясының әскери жүйесі өзгеріп, тұрақты әскердің рөлі артқан сайын делилердің бұрынғы маңызы да төмендеді. Бірақ олардың бейнесі түркі-осман әскери тарихында сақталып қалды.

Қасқырдың терісі, бүркіттің қанаты, жүйрік ат және өлімнен қорықпайтын жауынгер. Делилердің тарихы осындай әсерлі бейнемен есте қалды. Олар үшін соғыстағы алғашқы жеңіс – жауды қарумен жеңу емес, оның жүрегіне үрей салу еді. Сондықтан османдық делилер әскери тарихтағы ең ерекше әрі жұмбақ атты жасақтардың бірі ретінде әлі күнге дейін қызығушылық тудырады.