Қазақстанда жоғары білім беру құны соңғы жылдары тұрақты түрде өсіп келеді. Соңғы ресми деректерге сәйкес, елдегі университеттерде оқу ақысының қымбаттауы инфляциялық үрдістермен және білім беру қызметтеріне деген сұраныстың артуымен тікелей байланысты болып отыр. Соған қарамастан, студенттер саны азаймай, керісінше көбейіп келеді.
Оқу ақысы бір жылда 10,8% өсті
Бюро ұлттық статистика мәліметінше, 2025 жылдың бірінші тоқсанында жоғары білім беру қызметтеріне арналған тұтыну бағаларының индексі 110,8%-ды құрады. Бұл көрсеткіш 2025 жылдың қаңтар-наурыз айларымен салыстырғанда оқу ақысы орта есеппен 10,8%-ға артқанын білдіреді.
Сарапшылар мұндай өсімді күтпеген жағдай емес деп бағалайды. Себебі 2022 жылдан бері жоғары білім құны жыл сайын орта есеппен 10–16% аралығында өсіп келеді. Бұл үрдіс елдегі жалпы инфляция деңгейімен және ақылы қызметтер нарығындағы қымбаттаумен қатар жүріп отыр.
Аймақтар арасындағы үлкен айырмашылық
Жалпы көрсеткіш орташа болғанымен, өңірлер арасында айтарлықтай алшақтық байқалады. Ең жоғары өсім мына аймақтарда тіркелген:
Ал кейбір өңірлерде баға айтарлықтай өзгермеген немесе өте баяу өскен:
Елдегі басты студенттік орталық саналатын Алматыда оқу ақысы орташа есеппен 9,4% өссе де, мұнда баға деңгейі әлі де ең жоғары қалпында қалып отыр.
Алматы мен өңірлер арасындағы баға алшақтығы
Университеттердің ресми сайттарына жасалған талдау Алматы мен өңірлер арасындағы баға айырмашылығының айқын екенін көрсетеді. Оңтүстік астанада жылдық оқу ақысы 500 мың теңгеден бастап 7,6 млн теңгеге дейін жетеді. Баға мамандыққа, оқу орнының мәртебесіне және білім беру сапасына тікелей байланысты.
Өңірлерде жағдай біршама қолжетімді:
Бұл айырмашылық білім беру инфрақұрылымы мен оқытушы кадрлардың сапасына байланысты қалыптасып отыр.
Баға өссе де, студент саны азаймады
Көптеген салаларда қымбаттау сұраныстың төмендеуіне әсер ететіні белгілі. Алайда жоғары білім беру нарығында керісінше үрдіс байқалады. 2025/2026 оқу жылының басында ақылы негізде оқуға түскен студенттер саны 130,8 мың адамға жеткен. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 27,6%-ға көп.
Бұл көрсеткіш халықтың жоғары білімге деген сұранысы әлі де жоғары екенін және университет дипломының еңбек нарығындағы маңыздылығын көрсетеді.
Қаржылық себеппен оқудан шығу аз
Оқу ақысының қымбаттауына қарамастан, қаржылық қиындықтарға байланысты оқудан шығу жағдайлары күрт көбейген жоқ. Соңғы жылдары мұндай студенттердің үлесі 3% бен 5,9% аралығында сақталып отыр. Қазіргі оқу жылында бұл көрсеткіш 3,5%-ды құрайды.
Яғни, білім алу құны артқанымен, студенттердің басым бөлігі оқуын жалғастыруға мүмкіндік табуда.
Университеттердің табысы өсіп жатыр
Жоғары білім беру саласындағы қаржылық айналым да айтарлықтай ұлғайған. 2025 жылы университеттердің көрсеткен қызмет көлемі 17,9%-ға өсіп, 807,8 млрд теңгеге жеткен.
Бұл табыстың шамамен 40%-ы студенттердің оқу ақысы есебінен қалыптасады. 2024 жылы бұл түсім 319,1 млрд теңгені құрап, бір жыл ішінде 29,6%-ға артқан.
Қалған бөлігі мемлекеттік бюджет пен түрлі компаниялардың білім беру гранттары мен мақсатты қаржыландыруынан тұрады.
Астана мен Алматы – білім нарығының орталығы
Елдегі жоғары білім беру қызметінің негізгі бөлігі Астана мен Алматы қалаларында шоғырланған. 2025 жылы осы екі қаладағы университеттер жалпы 493,1 млрд теңгенің қызметін көрсеткен. Бұл бүкіл ел көлемінің 61%-ын құрайды.
Бұл көрсеткіштер мегаполистердің білім беру нарығындағы жетекші рөлін тағы да дәлелдейді.
Өңірлердегі теңсіздік мәселесі
Ал өңірлерде жағдай біркелкі емес. Мысалы:
Бұл айырмашылықтар өңірлік университеттердің қаржылық мүмкіндігі мен бәсекеге қабілеттілігіне тікелей байланысты.
Қазақстандағы жоғары білім беру жүйесі қымбаттап жатқанымен, оның сұранысы төмендеген жоқ. Керісінше, студенттер саны артып, университеттердің табысы өсіп келеді. Дегенмен, өңірлер мен мегаполистер арасындағы теңсіздік, сондай-ақ оқу ақысының тұрақты қымбаттауы алдағы жылдары білім беру саясаты үшін маңызды мәселе болып қала бермек.