Неліктен білімі аз адамдар өзін бәрінен ақылды санайды? Даннинг-Крюгер эффектісі туралы

Кейде адам бір тақырып туралы аз ғана ақпарат біліп алып, өзін сол саланы жақсы меңгергендей сезінеді. Ал мәселені тереңірек зерттеген сайын бұрын байқамаған қырларын көре бастайды. Психологияда мұны Даннинг-Крюгер эффектісі деп атайды. Бұл құбылыс адамның өз білімі мен қабілетін әрдайым дұрыс бағалай алмайтынын көрсетеді. Неліктен аз білген адам кейде өзіне тым сенімді болады?

Даннинг-Крюгер эффектісі деген не?

Даннинг-Крюгер эффектісі – білімі немесе тәжірибесі аз адамның өз мүмкіндігін жоғары бағалауы мүмкін екенін сипаттайтын психологиялық құбылыс.

Мысалы адам әлеуметтік желіден денсаулық туралы бірнеше жазба оқып, аурудың себебін өзі анықтай алатындай сезінуі мүмкін. Немесе инвестиция жайлы бірнеше бейне көріп, қаржы нарығын толық түсіндім деп ойлайды.

Мұның бір себебі – адамға өзінің нені білмейтінін түсіну үшін де белгілі бір деңгейде білім мен тәжірибе қажет. Ал тәжірибелі маман мәселенің көптеген қырын білетіндіктен, қорытынды жасауға асықпай, жағдайды жан-жақты қарастырады.

Бұл құбылыс қалай анықталды?

1999 жылы америкалық психологтар Дэвид Даннинг пен Джастин Крюгер студенттер арасында бірнеше тәжірибе жүргізді. Қатысушылар логика, грамматика және әзілді түсіну бойынша тапсырмалар орындап, кейін нәтижесін өздері бағалады.

Төмен нәтиже көрсеткен студенттердің көбі өз көрсеткішін шын мәніндегіден жоғары бағалаған. Ал жоғары нәтиже көрсеткендердің бір бөлігі, керісінше, өз мүмкіндігін төменірек бағалаған.

Кейін қатысушыларға қосымша білім берілгенде, олардың өз мүмкіндігін бағалауы нақты нәтижеге жақындай түскен. Осы тәжірибе адамның білімі артқан сайын өз деңгейін дәлірек бағалай алатынын көрсетті.

Интернеттегі танымал сызба қаншалықты дұрыс?

Интернетте Даннинг-Крюгер эффектісін түсіндіретін сызба жиі кездеседі. Онда адамның білімі аз кезде өзіне деген сенімі жоғары болып, білімі артқан сайын сенімі төмендейтіні, ал тәжірибе жинаған соң қайта күшейетіні көрсетіледі.

Алайда Даннинг пен Крюгердің бастапқы зерттеуінде мұндай сызба болмаған. Кейін кең тараған бұл нұсқа зерттеу нәтижесін қарапайым түрде түсіндіру үшін жасалған.

Сондықтан Даннинг-Крюгер эффектісін «білімі аз адам өзін бәрінен ақылды санайды» деп түсіну дұрыс емес. Зерттеу адамның білімі мен өз мүмкіндігін бағалауы әрдайым сәйкес келе бермейтінін көрсетеді.

Күнделікті өмірде қалай байқалады?

Бұл эффектінің ықпалы денсаулық, қаржы, құқық секілді маңызды мәселелерде анық байқалуы мүмкін. Мәселен, интернеттен бірнеше мақала оқып өзіне диагноз қою немесе аз ғана мәліметке сүйеніп инвестициялық шешім қабылдау тәуекелге әкелуі ықтимал.

Сондықтан белгілі бір тақырыптан аз ғана хабардар болуды толыққанды біліммен шатастырмаған жөн.

Оның ықпалын қалай азайтуға болады?

Маңызды шешім қабылдар алдында бір ғана ақпаратқа сүйенбей, бірнеше сенімді дереккөзді салыстырған дұрыс. Қажет жағдайда сол саланың маманымен кеңескен жөн.

Сондай-ақ өзіңізге «Мен бұл туралы жеткілікті білемін бе?», «Нені ескермей қалуым мүмкін?», «Менің пікіріме қайшы қандай дәлел бар?» деген сұрақтарды қойып көруге болады.

Сондықтан өз біліміңізді асыра бағаламай, білмейтін тұстарыңыздың бар екенін ескерген жөн. Өйткені белгілі бір тақырыптан хабардар болу оны толық меңгердім дегенді білдірмейді.