«Қытай» атауының шығу төркіні туралы түрлі пікір бар. Еуропалық және түркілік деректерде бұл атау X ғасырда қуатты мемлекет құрған қидан тайпасымен байланыстырылады. Қидандар құрған Ляо империясы Солтүстік Қытайды, Моңғолияны және Кореяның бір бөлігін өз ықпалында ұстаған. Қытай жазбаларында Сун әулеті қидандардың күшін мойындап, алым-салық төлегені көрсетіледі. Дегенмен бұл деректердің өзі көшпелілер Қытайды толықтай биледі деген тұжырымды дәлелдей алмайды.
Наймандар мен қидандар: байланыс бар ма?
Кейбір зерттеушілер, соның ішінде Лев Гумилев наймандар мен қидандар бір одақ болуы мүмкін деген болжам айтқан. Бұл пікір «найман» сөзінің «сегіз тайпа» деген мағынасына негізделеді. Жазба деректерде сегіз тайпадан құралған бірлестік туралы мәліметтер бар. Алайда ғылымда бұл екі халықтың бір екеніне нақты дәлел жоқ, сондықтан бұл нұсқа әлі де пікірталас тудырып келеді.
Орталық Азияға көшу және жаңа мемлекеттер
XII ғасырда Ляо империясы чжурчжэндер қысымынан кейін құлады. Осыдан соң көшпелі тайпалардың бір бөлігі батысқа қарай жылжи бастады. Бұл үдеріс Орталық Азияда жаңа саяси құрылымдардың қалыптасуына әсер етті. Солардың бірі – 1130 жылдары құрылған Қарақытай мемлекеті.
Кейін найман билеушісі Күшлік хан осы мемлекетте билікті қолға алады. Ол Шыңғыс хан қысымынан қашып келіп, билікке ие болған. Бұл оқиғалар наймандардың Қытайды басқарғанын емес, аймақтағы саяси процестерге белсенді қатысқанын көрсетеді.
Діни өзгерістер мен мәдени ықпал
Наймандардың діни тарихы әр кезеңде өзгеріп отырған. XI ғасырда олардың бір бөлігі несториандық христиандықты қабылдаған. Бұған дейін олардың арасында буддистік және дәстүрлі нанымдар болған болуы мүмкін.
Тарихта аты қалған қолбасшы Кетбұға христиан дінін ұстанып, Таяу Шығыстағы жорықтарға қатысқан. Кейін ислам ықпалы күшейген соң наймандардың басым бөлігі ислам дініне өтті. Бұл олардың түрлі өркениеттермен байланыста болғанын көрсетеді.
Қидандардың ықпалы және әскери жорықтар
Қидандардан шыққан билеушілер өз әулеттік дәстүрін сақтауға тырысқан. Солардың бірі – Елюй Даши. Ол Орталық Азияда жаңа мемлекет құрып, 1141 жылы Қатуан шайқасы кезінде селжұқтарға ауыр соққы берген.
Қидандар Қытайға қайта ықпал орнатуға тырысқанымен, бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Уақыт өте келе олардың саяси орталығы Шығыс Азиядан дала кеңістігіне ауысты.
Генетика не көрсетеді?
Қазіргі генетикалық зерттеулер наймандардың бір бөлігінің шығыстық тегі бар екенін көрсетеді. Оларда Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияға тән O гаплогруппасы кездеседі. Бұл деректер ежелгі көші-қонның шығыстан батысқа қарай жүргенін жанама түрде дәлелдейді.
Бүгінде наймандар түрлі халықтардың құрамында бар. Қазақ халқы ішінде олар ірі ру бірлестіктерінің бірі ретінде сақталған. Жалпы, наймандар тарихы – Еуразия көшпелілерінің күрделі тарихының бір бөлігі. Олар Қытаймен тығыз байланыста болғанымен, оны толық биледі деу ғылыми тұрғыда дәлелденбеген.