Қазақстанда ең төменгі жалақыны (ЕТЖ) көтеру мәселесі қайта күн тәртібіне шықты. Бұл өзгеріс тек әлеуметтік төлемдер мен еңбекақыға ғана емес, салықтық бақылау жүйесіне де тікелей әсер етуі мүмкін. Соның ішінде көп талқыланып жүрген бағыт – азаматтардың мобильді аударымдарын тексеру критерийлері.
Мобильді аударымдар: қазіргі талап қандай?
Қазір салық органдары банктерден азаматтардың ақша айналымы туралы деректерді алып, белгілі бір белгілерге сәйкес келетін тұлғаларды тексеріп жатыр. 2026 жылдың бірінші тоқсаны бойынша банктер жіберген мәліметтер негізінде ықтимал бұзушылықтар талдануда.
Назарға алынатын негізгі үш критерий бар:
Бұл шек кездейсоқ белгіленбеген. Ол 12 айлық ең төменгі жалақыға (ЕТЖ) негізделген есептен шыққан. 2026 жылы ЕТЖ 85 000 теңге болған жағдайда, 12 ЕТЖ – 1 020 000 теңге болып есептеледі.
ЕТЖ 150 мыңға дейін өсуі мүмкін
Жуырда Ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Әмрин елде ең төменгі жалақыны 150 000 теңгеге дейін көтеру қарастырылып жатқанын мәлімдеді. Егер бұл шешім қабылданса, онда әлеуметтік-экономикалық есептер ғана емес, салықтық шектер де қайта қаралуы ықтимал.
Сол кезде мобильді аударымдарға қатысты шек те автоматты түрде өседі. Алдын ала есеп бойынша ол шамамен 1 800 000 теңге деңгейіне жетуі мүмкін.
Салық органдары не дейді?
Астана қаласында өткен салықтық әкімшілендіру конференциясы аясында Комитет мемлекеттік кірістер басқармасының басшысы Ерканат Шынберген бұл мәселе бойынша түсініктеме берді.
Оның айтуынша, мобильді аударымдарға қатысты талаптар тікелей ЕТЖ-мен байланысты болғандықтан, оның өзгеруі критерийлерге де әсер етеді.
Бізде ЕТЖ-ға тікелей байланыс бар. Егер ең төменгі жалақы өсетін болса, әрине, біз де сәйкесінше қайта қараймыз. Яғни, Кәсіпкерлік кодекс аясында бұл сомалар да өседі, — деді ол.
Бұл сөздер салықтық бақылау жүйесінің икемді екенін және экономикалық көрсеткіштерге бейімделіп отыратынын көрсетеді.
Банктер деректерді қалай береді?
Еске салайық, екінші деңгейлі банктер 2026 жылдың 15 сәуіріне дейін азаматтардың банк операциялары туралы мәліметтерді мемлекеттік кірістер органдарына жолдаған болатын. Қаржы министрлігінің хабарлауынша, бұл деректер айдың соңына дейін толық өңделіп, талданады.
Ал мамыр айында кейбір азаматтарға салық органдарынан хабарлама келуі мүмкін. Онда ықтимал бұзушылықтарды жою немесе түсіндіру талап етіледі.
Бұл не үшін қажет?
Мұндай бақылаудың негізгі мақсаты – көлеңкелі экономиканы азайту. Яғни, ресми тіркелмей табыс табатын немесе кәсіпкерлік қызметті заңдастырмай жүргізетін тұлғаларды анықтау.
Соңғы жылдары мобильді аударымдар күнделікті сауда мен қызмет көрсету саласында кеңінен қолданылып келеді. Сол себепті мемлекет үшін бұл бағыттағы ақша айналымын бақылау маңызды құралға айналды.
Кәсіпкерлер мен азаматтарға әсері
Егер ЕТЖ өсіп, шектер қайта қаралса, көптеген жеке кәсіпкерлер мен шағын бизнес өкілдері үшін есептеу тәртібі жеңілдеуі мүмкін. Себебі бақылау критерийлері де жоғарылайды.
Дегенмен сарапшылар мұны екіжақты процесс деп бағалайды:
ЕТЖ-ның өсуі – тек жалақы деңгейін арттыру ғана емес, тұтас экономикалық жүйеге әсер ететін фактор. Оның ішінде мобильді аударымдарға қойылатын шектер де қайта қаралуы мүмкін.
Қазір басты сұрақ – бұл өзгерістер қашан және қандай форматта іске асады. Үкімет шешімі қабылданған жағдайда, салықтық әкімшілендіру жүйесі жаңа экономикалық шындыққа бейімделмек.