«Мен сенен артықпын»: Құнанбай болмаса, біз білетін Абай болар ма еді?

«Құнанбай болмаса, Абай дәл біз білетін Абай болар ма еді?» деген сұрақ абайтанушыларды көптен бері толғандырып келеді. Себебі ұлы ақынның тұлға болып қалыптасуына әкесінің тәлімі мен өмірлік мектебі айрықша әсер еткен. Ендеше, тарихи Құнанбай қандай адам болған? 10 тамыз – Абай күніне орай осы сауалға жауап іздеп көрдік.

Қазақ оқырманы Құнанбай Өскенбайұлын көбіне Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романындағы образ арқылы таниды. Романда ол қатал мінезді, өктем билеуші ретінде суреттеледі. Алайда тарихшылар мен абайтанушылар тарихи Құнанбайдың болмысы көркем шығармадағы бейнеден әлдеқайда күрделі екенін айтады. Соңғы жылдары жарияланған ғылыми зерттеулер Құнанбайдың мемлекет ісіне араласқан қайраткер, діни-ағартушылыққа үлес қосқан тұлға әрі Абайдың қалыптасуына зор ықпал еткен әке болғанын дәлелдей түсуде.

Көркем шығармадағы кейіпкер мен тарихи тұлға

Әдебиеттанушылар ең алдымен бір жайтқа назар аударады: «Абай жолындағы» Құнанбай – көркем образ. Мұхтар Әуезов тарихи тұлғаның өмірін роман заңдылығына бағындырып, Абайдың рухани өсу жолын көрсету үшін кейіпкерлер арасындағы тартысты көркемдік құрал ретінде пайдаланған.

Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің ғылыми зерттеуінде Құнанбайдың тарихи тұлғасы мен романдағы бейнесін толықтай теңестіруге болмайтыны атап көрсетіледі. Ғалымдардың пікірінше, шығармадағы образ тарихи деректерге сүйенгенімен, көркемдік шешімге де негізделген.

Кеңестік кезеңдегі таптық идеология да Құнанбай бейнесінің ұзақ уақыт бойы біржақты қабылдануына әсер еткені туралы пікірлер ғылыми еңбектерде жиі айтылады.

Құнанбай кім болған?

Тарихи деректерге сүйенсек, Құнанбай Өскенбайұлы өз дәуірінің ең ықпалды тұлғаларының бірі болды. Ол:

• Тобықты елінің беделді биі болды;
• Қарқаралы округінің аға сұлтаны қызметін атқарды;
• ел ішіндегі дауларды шешкен әділ би ретінде танылды;
• ислам дінін ұстанып, мешіт-медреселердің салынуына қолдау көрсетті;
• Меккеге қажылыққа барып, қазақ қажылары аялдайтын тәкие салдыруға атсалысты.

Абай академиясының материалдарында Құнанбайдың дінге берік, ұйымдастырушылық қабілеті жоғары, өз заманындағы ең беделді қайраткерлердің бірі болғаны айтылады.

«Құнанбайға келте тон пішілді»

Академик Ғарифолла Есімнің пікірінше, кеңестік кезеңде Құнанбай тұлғасына көбіне таптық тұрғыдан ғана баға беріліп келді. 

Құнанбайды таптық тұрғыдан түсіндіру – Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романын қате, теріс насихаттау, – дейді ғалым.

Оның айтуынша, Құнанбайды тек «қатал би» ретінде бағалау тарихи әділеттілікке жатпайды. Ол – Абайды ғана емес, Шәкәрімдей ойшылды тәрбиелеген әулеттің басшысы болған ірі тарихи тұлға.

Абайдың ұлылығына Құнанбайдың ықпалы

Абайдың Абай болып қалыптасуына әкесі Құнанбайдың ықпалы ерекше болғанын көптеген абайтанушылар жоққа шығармайды.

Құнанбай баласын жас кезінен билер мәжілісіне ертіп барып, дау шешуді, шешендік өнерді, ел басқарудың жауапкершілігін көрсетті. Болашақ ақынның өмірлік тәжірибесінің үлкен бөлігі дәл осы ортада қалыптасты.

Абай кейін шығыс әдебиетін, орыс мәдениетін, Еуропа философиясын меңгеріп, өз дүниетанымын қалыптастырғанымен, оның бойындағы ел басқару мәдениеті, сөзге тоқтау, әділдікке ұмтылу қасиеттерінің алғашқы негізі әкесінің тәрбиесінде жатқанын зерттеушілер жиі атап өтеді.

Абай әкесін қалай бағалады?

Кейде Абай мен Құнанбайдың арасында бітіспес қайшылық болған деген пікір айтылады. Алайда Абайдың өз шығармалары мұндай тұжырымды толық шындық деп көрсетпейді.

Үлкен ұлы Әбдірахман қайтыс болғанда жазған жұбату өлеңінде ақын әкесі Құнанбайды үлкен құрметпен еске алады:

Мұқым қазақ баласы,

Тегіс ақыл сұрапты.

Тобықтыны ел қылып,

Басын жиып құрапты.

Меккеде уақып үй салып,

Пәтер қып жаққан шырақты.

Бір Құдайдың жолына,

Малды аямай бұлапты.

Ажал уақыты жеткен соң,

Соның да гүлі қурапты.

Қажыны алған бұл өлім,

Сабыр қылсақ керек-ті.

Бұл жолдардан Абайдың әкесіне деген құрметі мен ризашылығы анық байқалады. Ақын Құнанбайды елге қызмет еткен, халықты ұйыстырған, дін жолында қайырымдылық жасаған тұлға ретінде бағалайды.

«Мен сенен артықпын...»

Қазақ арасында Құнанбай мен жас Абайға қатысты тағылымды әңгіме кең таралған. Бір мәжілісте Абай:

Әкеден бала ширек кем туады деп еді, өтірік екен ғой, – дейді.

Құнанбай:

Неге? – деп сұрайды.

Абай:

Мен сенен артықпын ғой, – дейді.

Сонда Құнанбай:

Сен өзіңнен артық бала туғызсаң – артықсың. Ал өзімнен артық бала туған мен сенен артықпын, – деп жауап берген екен.

Бұл әңгіменің тарихи дәлдігі толық құжатталмағанымен, халық жадында сақталған тағылымды әңгімелердің бірі ретінде белгілі. Оның астарында әкенің баласының жетістігін өз жалғасы деп қабылдайтын терең философия жатыр.

Психологиялық байланыс

Қазіргі психологияда мұндай қарым-қатынас талап қоя білетін, бірақ баланың дамуына жағдай жасайтын ата-аналық тәрбие үлгісі ретінде қарастырылады. Құнанбай Абайға еркін ой айтуға мүмкіндік берді, маңызды мәжілістерге қатыстырып, өмір мектебінен өткізді, жауапкершілікті ерте жүктеді және шешім қабылдауды үйретті.

Ал Абай есейген сайын өз көзқарасын қалыптастырды. Кейбір мәселеде әкесімен келіспегенімен, оны ешқашан жоққа шығарған жоқ. Бұл олардың арасында пікір алуандығы болғанымен, өзара құрмет пен рухани сабақтастық сақталғанын көрсетеді.

Құнанбайсыз Абайды елестету мүмкін бе?

«Құнанбай болмаса, Абай дәл біз білетін Абай болар ма еді?» деген сұраққа нақты жауап беру қиын. Бірақ бір нәрсе анық: Абайдың тұлға болып қалыптасуына әкесінің ықпалы аз болған жоқ.

Заманының кесек тұлғасы, ел билеген қайраткер, көсем, шешен, дәстүр мен дінді берік ұстанған Құнанбай қажының өмірлік тәжірибесі мен тәрбиесі Абайдың дүниетанымының алғашқы мектебі болды.

Сондықтан бүгінгі зерттеушілер Құнанбайды тек қатал би ретінде емес, қазақ қоғамындағы ірі реформаторлардың, ұйымдастырушылардың және ұлы ақынды тәрбиелеген тарихи тұлғаның бірі ретінде қайта бағалап келеді.

Әке мен бала арасындағы бұл байланыс – тек бір әулеттің тарихы емес. Ол – қазақ қоғамындағы тәрбие, сабақтастық және ұлт руханиятының үзілмеген алтын арқауы.