«Майданда батыр, бейбіт күнде академик»: Мәлік Ғабдуллиннің ғибратты өмір жолы

Қазақ тарихында ерлігімен ел есінде қалған тұлғалар аз емес. Соғыс даласында батыр атанып, бейбіт өмірде ғылым мен білімнің дамуына өлшеусіз үлес қосқан азаматтардың орны бөлек. Солардың бірі – Кеңес Одағының Батыры, көрнекті ғалым, жазушы, педагог Мәлік Ғабдуллин. Ол майданда қару ұстап, Отанын қорғаған жауынгер ғана емес, соғыстан кейін қазақтың рухани мұрасын зерттеп, жас ұрпақтың тәрбиесіне өмірін арнаған қайраткер болды.

Майданнан ғылым жолына

Мәлік Ғабдуллин 1915 жылы 15 қарашада қазіргі Ақмола облысы Зеренді өңірінде дүниеге келген. Бала кезінен білімге құштар болып өскен ол Алматыдағы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында оқып, әдебиет пен халық ауыз әдебиетін зерттеуге қызығушылық танытады.

Алайда оның ғылыми ізденіске толы жастық шағы Екінші дүниежүзілік соғыспен тұспа-тұс келді. 1941 жылы майданға аттанған Мәлік Ғабдуллин генерал Иван Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясының құрамында Мәскеу түбіндегі шайқастарға қатысты.

Ол ұрыс даласында батылдығымен, ұйымдастырушылық қабілетімен көзге түсті. Жауынгерлерді шешуші сәттерде бастап, қарсыласқа тойтарыс беруде ерекше ерлік көрсетті. 1943 жылы оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Дегенмен Мәлік Ғабдуллиннің өмір жолы әскери ерлікпен ғана шектелген жоқ. Майданнан оралған соң ол қолына қару емес, қалам алып, ғылым мен білім саласындағы қызметін жалғастырды. Бұл оның өміріндегі жаңа кезеңнің бастауы еді.

Қазақ әдебиетінің дамуына үлес қосты

Соғыстан кейін Мәлік Ғабдуллин қазақ әдебиеттану ғылымына, әсіресе халық ауыз әдебиетін зерттеуге ден қойды. Ол батырлар жыры, ертегілер, мақал-мәтелдер мен халық шығармашылығының өзге де үлгілерін ғылыми тұрғыдан талдады.

Ғалым үшін фольклор тек өткен дәуірдің мұрасы емес, халықтың дүниетанымын, тарихын, арман-мұратын сақтаған рухани қазына болды. Сондықтан ол ауыз әдебиеті үлгілерін жинақтап, олардың көркемдік ерекшеліктері мен тәрбиелік мәнін түсіндіруге күш салды.

Мәлік Ғабдуллиннің ғылыми қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі – қазақтың батырлар жырын зерттеу. Оның еңбектерінде ел қорғаған ерлердің бейнесі, халықтың ерлік туралы түсінігі және ұлттық әдеби дәстүрдің ерекшеліктері кеңінен қарастырылды.

Ғалымның «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» атты еңбегі осы саладағы маңызды зерттеулердің біріне айналды. Бұл кітапта халық шығармашылығының жанрлары жүйеленіп, олардың әдеби және тарихи маңызы түсіндірілді.

Мәлік Ғабдуллиннің ғылыми мұрасында ерлік пен адамгершілік мәселелері өзара сабақтасып жатты. Майданда өзі куә болған батылдық пен жолдастық қасиеттерді ол халық әдебиетіндегі батырлар бейнесімен байланыстыра білді.

Он екі жыл ректор болған батыр

Мәлік Ғабдуллиннің соғыстан кейінгі өміріндегі маңызды кезеңдердің бірі – жоғары білім беру саласындағы қызметі.

1946-1951 жылдары ол Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтын басқарды. Ал 1951 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының ректоры болып тағайындалып, бұл қызметті 1963 жылға дейін атқарды.

Он екі жылға созылған ректорлық қызметі барысында Мәлік Ғабдуллин болашақ мұғалімдерді даярлау, педагогикалық білім беру мен ғылыми жұмысты дамыту ісіне атсалысты. Майданда жауынгерлерді басқарған азамат енді жоғары оқу орнында ұстаздар мен студенттерге жетекшілік етті.

Оның педагогикалық қызметіндегі басты ұстанымдардың бірі – білім мен тәрбиенің бірлігі болды. Ғалым жас ұрпаққа тек кәсіби білім берумен шектелмей, олардың бойында отансүйгіштік, адалдық, жауапкершілік пен адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың маңызын еңбектерінде көтерді.

Мәлік Ғабдуллин мектеп оқушыларына арналған «Қазақ әдебиеті» оқулығын жазып, педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне қажетті ғылыми еңбектер дайындады. Оның «Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес» атты еңбегі де жас ұрпақ тәрбиесіне арналған.

Майдандас достарының ерлігін ұмыттырмады

Мәлік Ғабдуллин бейбіт өмірге оралғаннан кейін соғыс жылдарындағы естеліктерін қағаз бетіне түсірді. Оның шығармаларында майдандағы ауыр күндер, жауынгерлер арасындағы достық, ерлік пен адам тағдыры кеңінен суреттелді.

1947 жылы «Менің майдандас достарым», 1948 жылы «Алтын жұлдыз», 1949 жылы «Майдан очерктері» атты кітаптары жарық көрді.

Бұл туындылардың ерекшелігі – автордың өзі соғыс оқиғаларының тікелей қатысушысы болғандығында. Ол майдан өмірін сырттай бақылаған жазушы емес, сол кезеңнің қиыншылығы мен қасіретін өз басынан өткерген жауынгер еді.

Сондықтан оның шығармаларындағы ерлік ұғымы тек жеңіспен немесе әскери атақпен өлшенбейді. Онда жолдасына көмектесу, қиындыққа төтеп беру, Отан алдындағы борышын орындау секілді адамдық қасиеттер де көрініс табады.

Осылайша Мәлік Ғабдуллин майданда қаза тапқан және ерлік көрсеткен қаруластарының есімін әдебиет арқылы кейінгі ұрпаққа жеткізуге үлес қосты.

Қоғамдық қызметтен де шет қалмады

Мәлік Ғабдуллин ғылым мен білім саласындағы қызметімен қатар қоғамдық өмірге де белсенді араласты.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесіне бірнеше мәрте депутат болып сайланды. Ғылыми және педагогикалық жетістіктерінің нәтижесінде филология ғылымдарының докторы, профессор, КСРО Педагогика ғылымдары академиясының академигі атанды.

Оның қоғамдық қызметі соғыстан кейінгі Қазақстанның ғылымы мен білім беру жүйесі қалыптасып, дамып жатқан кезеңмен тұспа-тұс келді.

Мәлік Ғабдуллиннің өмір жолы сол дәуірдегі қазақ зиялыларының қоғам алдындағы жауапкершілігін көрсетеді. Ол әскери атақ пен марапатты ғана місе тұтпай, алған білімі мен тәжірибесін ел игілігіне жұмсады.