Конституция деген не? Неге оны елдің басты заңы деп атайды?

Конституция деген сөзді күн сайын естуіміз мүмкін. Бірақ оның нақты не екенін, қарапайым азаматтың өміріне қандай қатысы барын бәрі бірдей біле бермейді. Конституция – тек мемлекеттік органдардың жұмысын реттейтін құжат емес. Ол адамның құқықтары мен бостандықтарын, мемлекеттің құрылымын, билік органдарының өкілеттігін және азамат пен мемлекеттің өзара жауапкершілігін айқындайтын негізгі құқықтық құжат.

Конституция деген не?

Қазақстанда 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда жаңа Конституция қабылданып, ол 1 шілдеден бастап күшіне енді. Осы күннен бастап бұрынғы Конституцияның қолданысы тоқтатылды. Ендеше Конституция неге «елдің басты заңы» деп аталады және оның қарапайым азамат үшін маңызы қандай?

Қарапайым тілмен айтқанда, Конституция – мемлекеттің қалай өмір сүретінін белгілейтін негізгі ережелер жиынтығы.

Кез келген мемлекетте мыңдаған заң, қаулы, ереже мен нормативтік құжат бар. Олар білім беру, денсаулық сақтау, салық, еңбек, кәсіпкерлік, қауіпсіздік, сот, әлеуметтік қорғау сияқты түрлі салаларды реттейді. Ал сол заңдардың барлығы белгілі бір негізгі қағидаларға сүйенуі керек. Бұл қағидалардың ең жоғарғы деңгейі Конституцияда бекітіледі. Сондықтан Конституцияны мемлекеттің құқықтық іргетасы деуге болады.

Мысалы үй салғанда алдымен іргетасы қаланады. Іргетас дұрыс болмаса, кейінгі құрылымның беріктігіне күмән туады. Мемлекеттің құқықтық жүйесінде Конституция да осындай рөл атқарады: басқа заңдар мен мемлекеттік шешімдер оның негізгі қағидаларына қайшы келмеуге тиіс.

Неге «Ата Заң» деп атайды?

Конституцияның «Ата Заң» деп аталуы оның басқа заңдардан жоғары тұратынын білдіреді.

Қазақстанның қолданыстағы Конституциясы – ең жоғары заңдық күші бар құжат. Оның нормалары елдегі құқықтық жүйенің негізін құрайды. Яғни Парламент қабылдайтын заңдар да, мемлекеттік органдардың шешімдері де Конституцияға сәйкес болуы керек.

Бұл қағида азамат үшін маңызды бір нәрсені білдіреді: мемлекеттік орган да, лауазымды тұлға да өз қалауы бойынша әрекет ете алмайды. Оның өкілеттігі Конституциямен және заңмен белгіленеді.

Жаңа Конституцияда Қазақстандағы мемлекеттік билік Конституция мен заңдар негізінде жүзеге асырылатыны, сондай-ақ биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінетіні бекітілген. 

Конституция ең алдымен адам туралы

Конституция туралы айтқанда, әңгіме көбіне Президент, Парламент, Үкімет немесе мемлекеттік органдар туралы болып кетеді. Алайда негізгі заңның ең маңызды бөлігі – адамның құқықтары мен бостандықтары.

Қолданыстағы Конституцияның 1-бабында Қазақстан демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде белгіленген. Ал мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары көрсетілген. Бұл жай ғана декларация емес.

Адамның өмір сүру құқығы, жеке басының бостандығы, заң мен сот алдындағы теңдігі, өз құқықтарын сот арқылы қорғау мүмкіндігі сияқты негізгі құқықтар Конституция деңгейінде бекітіледі.

Мысалы адам мемлекеттік органның немесе оның лауазымды тұлғасының заңсыз әрекетінен зардап шексе, оның құқықтарын қорғаудың құқықтық тетіктері болуы керек. Демек Конституцияның мәнін тек «мемлекет қалай басқарылады?» деген сұрақпен шектеуге болмайды. «Мемлекет адамды қалай қорғайды?» деген сұрақ та оның өзегінде тұр.

Конституция азаматқа қандай құқық береді?

Конституцияда адамның және азаматтың көптеген негізгі құқықтары мен бостандықтары бекітілген. Олардың қатарында:

• өмір сүру құқығы;
• жеке бас бостандығы;
• заң мен сот алдында тең болу;
• өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау;
• бейбіт жиналыстарға қатысу құқығы;
• мемлекеттік органдарға жүгіну және өтініш жасау құқығы;
• ана тілі мен төл мәдениетін қолдану құқығы;
• білім, еңбек және әлеуметтік саладағы конституциялық кепілдіктер бар.

Сонымен бірге Конституция тек құқық беріп қана қоймайды. Азаматтың міндеттерін де белгілейді.

Мәселен әр адам Конституция мен заңнаманы сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті. Мемлекеттік рәміздерді құрметтеу, табиғатты сақтау, заңды түрде белгіленген салықтар мен міндетті төлемдерді төлеу де азаматтық міндеттер қатарына жатады. Яғни құқық пен міндет – бір-бірінен бөлек ұғым емес.

Конституция неге күнделікті өмірге қатысты?

Кейде Конституцияны тек мемлекеттік мерекелерде еске түсіретін немесе заңгерлер ғана оқитын құжат ретінде қабылдаймыз. Шын мәнінде оның нормалары адамның күнделікті өмірімен тікелей байланысты.

Мысалы бала мектепте білім алады. Азамат жұмысқа орналасады. Адам медициналық көмекке жүгінеді. Біреу мемлекеттік органға өтініш береді. Екінші адам сотқа жүгінеді. Кәсіпкер бизнес ашады.

Осы қатынастардың барлығында адамның құқықтық мәртебесі маңызды. Конституция осы құқықтық жүйенің негізгі шекарасын белгілейді.

Мәселен адам өз құқығы бұзылды деп есептесе, оны қорғаудың құқықтық мүмкіндігі болуы керек. Ал мемлекеттік орган қандай да бір шешім қабылдағанда, оның да Конституция мен заңда белгіленген шектен шығуға құқығы жоқ.

Осы тұрғыдан алғанда, Конституция – алыстағы мемлекеттік құжат емес, азамат пен мемлекет арасындағы негізгі құқықтық келісімнің іргетасы.

Жаңа Конституцияның ерекшелігі неде?

2026 жылы Қазақстан Конституциясының жаңа редакциясы дәл осындай бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданды. Республикалық референдум 15 наурызда өтті, ал жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне енді. 

Жаңа Конституцияда Қазақстанның егемендігі, тәуелсіздігі, унитарлығы, аумақтық тұтастығы және басқару үлгісі конституциялық деңгейде бекітілген.

Сонымен қатар мемлекеттік қызметтің негіз құраушы қағидаттары қатарында заң мен тәртіп үстемдігі, жалпыұлттық бірлік, халықтың әл-ауқатын арттыру, қоғамдық диалог, білім мен прогресс, экологиялық мәдениет және тарихи-мәдени мұраны сақтау сияқты бағыттар көрсетілген.

Құжатта адам капиталы, білім, ғылым және инновация мемлекеттің стратегиялық бағыттарының бірі ретінде белгіленген. Яғни Конституция тек мемлекеттік институттардың құрылымын сипаттайтын құжат емес. Ол қоғамның қандай қағидаттарға сүйеніп дамуы керегін де айқындайды.

Конституцияны білу не үшін керек?

Конституцияны білу – тек заңгер немесе мемлекеттік қызметші үшін қажет емес.

Қарапайым азамат өзінің негізгі құқықтарын білсе, мемлекеттік органмен қарым-қатынаста не талап ете алатынын, қандай жағдайда сотқа жүгінуге болатынын және қандай міндеттерді орындауы керегін жақсы түсінеді.

Өз құқығын білмеген адам оны қорғауда қиындыққа тап болуы мүмкін. Ал өз құқығын білетін азамат заң талаптарын да жақсы түсінеді.

Сондықтан конституциялық сауаттылықты тек «Конституцияда не жазылғанын жаттау» деп түсінбеу керек. Оның мәні – сол қағидалардың күнделікті өмірдегі мағынасын түсіну.

Конституция – мемлекеттің құрылысын сипаттайтын жай ғана құқықтық құжат емес. Ол – мемлекет пен қоғам арасындағы негізгі ережелерді белгілейтін, адамның құқықтары мен бостандықтарын бекітетін және мемлекеттік биліктің шекарасын айқындайтын басты заң. «Ата Заң» деген атаудың мәні де осында.

Басқа заңдар Конституцияға сүйенеді. Мемлекеттік органдар өз өкілеттігін Конституция мен заң шегінде жүзеге асырады. Ал азаматтың негізгі құқықтары мен міндеттері де ең жоғары құқықтық деңгейде бекітіледі.

Сондықтан Конституцияны білу – мемлекеттік құрылымды түсіну ғана емес, өз құқығыңды, міндетіңді және қоғамдағы орныңды түсіну.

2026 жылы Қазақстанның жаңа Конституциясының күшіне енуі бұл тақырыптың өзектілігін одан әрі арттырды. Енді Ата Заңның жаңа нормаларын білу – заңгерлердің ғана емес, әр азаматтың құқықтық сауаттылығының бір бөлігі.