Көмір, қатер және абырой: Қазақстан шахтерлер еңбегін қалай бағалайды?

Бүгін, 30 тамыз – Қазақстанда Шахтер күні аталып өтеді. Кәсіби мереке жыл сайын тамыз айының соңғы жексенбісінде тойланады. Бұл күн – жер қойнауындағы қара алтынды өндіріп, елдің энергетикасы мен өнеркәсібіне үлес қосып жүрген кеншілердің еңбегін ұлықтайтын айтулы дата.

Шахтер мамандығы – сырт көзге қарапайым көрінгенімен, жауапкершілігі мен тәуекелі жоғары кәсіптердің бірі. Жүздеген метр тереңдікте жұмыс істейтін кеншілер күн сайын күрделі жағдайға тап болады. Сондықтан Шахтер күні – кәсіби мереке ғана емес, ауыр еңбекті бағалап, өндірісте қаза тапқан азаматтарды еске алатын күн.

Шахтер күні қалай пайда болды?

Шахтерлерге арналған кәсіби мерекенің тарихы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңмен байланысты. Соғыстан кейін өнеркәсіпті қалпына келтіру үшін отынға деген сұраныс күрт өсті. Ол кезде көмір өнеркәсіптің негізгі тіректерінің бірі саналды. Зауыттар, электр станциялары мен теміржолдардың жұмысы көмір өндірісіне тікелей тәуелді болды.

1947 жылдың күзінде КСРО көмір өнеркәсібінің министрлері Дмитрий Оника мен Александр Засядько кеншілерге арналған жеке кәсіби мереке енгізу туралы ұсыныс жасады. Мерекені тамыздың соңғы жексенбісінде атап өту туралы шешім қабылданды.

Алғашқы Шахтер күні 1948 жылы тойланды. Кеңес Одағы тарағаннан кейін де бұл дәстүр тоқтаған жоқ. Көмір өндірісі сақталған бірқатар мемлекет кәсіби мерекені өз күнтізбесінде қалдырды. Қазақстан да шахтерлер еңбегін ұлықтайтын осы дәстүрді жалғастырып келеді. 

Қазақстандағы көмір өндірісінің негізгі орталығы

Еліміздегі көмір қорының едәуір бөлігі Қарағанды көмір бассейнінде орналасқан. Мұнда ұзақ жылдар бойы жерасты тәсілімен көмір өндіріліп келеді.

Көмір өнеркәсібінің негізгі орталықтары қатарында Қарағанды, Саран, Абай және Шахтинск қалалары бар. Бассейннің барланған көмір қоры жеті миллиард тоннадан асады.

Қарағанды көмірі елдегі металлургия кәсіпорындарына, электр станцияларына және басқа да өндіріс орындарына жөнелтіледі. Оның бір бөлігі көршілес мемлекеттердің кәсіпорындарына да жеткізіледі.

Қазақстандағы көмір өндірісінің тағы бір ірі орталығы – Екібастұз көмір бассейні. Мұнда көмір негізінен ашық әдіспен, яғни ірі карьерлер арқылы өндіріледі. Бұл тәсіл жерасты шахталарына қарағанда өзгеше болғанымен, өндіріс көлемінің ауқымы мен еңбек жағдайы жұмысшылардан жоғары кәсіби дайындықты талап етеді.

Қарағанды көмірін алғаш кім тапты?

Қарағанды көмірінің тарихы көбіне Аппақ Байжановтың есімімен байланыстырылады. Аңыз бен тарихи деректерде 1833 жылы жас бақташы Қарағанды өңіріндегі қара түсті тастарға назар аударғаны айтылады.

Алайда көмірдің өнеркәсіптік маңызы кейінірек анықталды. 1856 жылы Петропавл көпесі Николай Ушаков Қарағанды жерін сатып алып, көмір өндіруді қолға алған. Келесі жылы алғашқы тау-кен қазбаларының бірі салынды.

Қарағанды бассейнін ауқымды түрде игеру Кеңес дәуірінде басталды. 1920-жылдары геолог Александр Гапеев бастаған мамандар өңірдің көмір қорын зерттеуге кірісті. Бассейннің геологиялық және өнеркәсіптік бағалауы кейінгі онжылдықтарда жалғасты.

Осы жұмыстардың нәтижесінде Қарағанды Қазақстанның ғана емес, бүкіл Кеңес Одағының маңызды көмір өндіретін аймақтарының біріне айналды.

Неліктен шахтер мамандығы қауіпті?

Кеншінің жұмысы жоғары кәсіби шеберлікпен қатар, үлкен жауапкершілікті талап етеді. Жерасты шахталарында жүздеген метр тереңдікте жұмыс істеу кезінде табиғи және өндірістік қауіптер қатар жүреді.

Қарағанды бассейніндегі көмір қабаттарының күрделі орналасуы, тау-кен қысымы және метанның жоғары болуы шахтерлер үшін негізгі қауіптердің бірі саналады. Жерасты кеңістігінде газдың жиналуы, кеннің опырылуы немесе техникалық ақаулар ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін.

Сондықтан шахтадағы әрбір жұмыс күні қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтауды қажет етеді. Мұнда бір адамның ұқыпсыздығы ғана емес, бүкіл өндірістік процестің үйлесімділігі маңызды.

Шахтерлерді Қазақстанда қалай құрметтейді?

Шахтер күні әсіресе Қарағанды мен Екібастұз секілді кеншілер қалалары үшін ерекше мәнге ие.

Бұл күні сала ардагерлері құрметтеліп, үздік жұмысшылар марапатталады. Өндірісте қаза тапқан шахтерлер де еске алынады. Көптеген отбасыларда кенші мамандығы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.

Шахта – мұндай қалалар үшін жай ғана жұмыс орны емес. Ол тұтас өңірдің тарихымен, мәдениетімен және адамдардың тағдырымен тығыз байланысты. Бір әулетте әке мен баланың, тіпті атасы мен немересінің бір салада еңбек етуі – шахтерлік кәсіпке деген ерекше құрметтің көрінісі.

Көмірдің ел экономикасындағы орны

Энергетика саласында жаңартылатын энергия көздерінің үлесі артып келе жатқанына қарамастан, көмір Қазақстанның энергетикалық жүйесінде әлі де маңызды рөл атқарады.

Көмір жылу электр станцияларында электр және жылу энергиясын өндіруге пайдаланылады. Сонымен қатар металлургия өнеркәсібінде де оның маңызы зор.

Демек, шахтер еңбегінің нәтижесі өндіріс орындарынан бастап қарапайым тұтынушының үйіндегі жылу мен жарыққа дейін жетеді.

Сондықтан Шахтер күні – қара алтынды жер қойнауынан шығарып, елдің өндірісі мен энергетикасының тұрақты жұмыс істеуіне үлес қосып жүрген мыңдаған адамның еңбегін бағалайтын күн.

Жер астына түскен әр шахтердің артында бір отбасы, бір әулет, бір тағдыр тұр. Қауіп пен жауапкершілік қатар жүретін бұл мамандықтың қадірі де осында. 30 тамыз – шахтерлердің кәсіби мерекесі ғана емес, олардың адал еңбегіне тағзым ететін күн.