Кедейлік адамның ойлау қабілетіне әсер ете ме? Ғалымдар танымал теорияны тексерді

Ғалымдар қаржы тапшылығы адамның назарын тек шұғыл мәселелерге аударып, болашақтағы шешімдердің салдарын ескеруге кедергі келтіреді деген тұжырымды қайта қарады. Жаңа зерттеу бұрын осы гипотезаны қолдау үшін пайдаланылған тәжірибе нәтижелерін өзгеше түсіндіруге болатынын көрсетті.

Ақша немесе басқа да ресурстардың жетіспеушілігі адамның материалдық жағдайына ғана емес, оның ойлау ерекшеліктеріне де әсер етеді деген пікір психологияда кең таралған. Осыған байланысты қалыптасқан танымал гипотезалардың бірі тапшылық адамның назарын дәл қазір шешуді қажет ететін мәселелерге шоғырландырып, болашақта маңызды болуы мүмкін ақпаратты екінші орынға ығыстырады деп түсіндіреді.

Бұл құбылыс психологияда «туннельдік назар» деп аталады. Оның мәні — адам қолындағы ресурстың шектеулі екенін сезінген кезде өзекті мәселеге көбірек көңіл бөліп, басқа мүмкіндіктер мен қабылдаған шешімдерінің ұзақ мерзімді салдарын назардан тыс қалдыруы мүмкін. Бұған дейін бұл тұжырым қаржылық қиындыққа тап болған адамдардың болашақ шығындарын толық есептемей, жоғары пайызды несие алуға бейімділігін түсіндіру үшін де қолданылған.

Алайда Германиядағы Кельн университеті мен АҚШ-тағы Беркли қаласындағы Калифорния университетінің психологтары бұрынғы зерттеулердің бірін қайта талдап, мұндай түсіндірудің дұрыстығына күмән келтірді.

Бұрынғы тәжірибе нені көрсетті?

Ғалымдар 2012 жылы Science журналында жарияланған маңызды эксперименттің деректерін қайта қарастырды. Зерттеуге қатысушылар Angry Blueberries деп аталатын ойында нысанаға жидектерді атып, ұпай жинаған. Қатысушылар екі топқа бөлініп, біріне мол, екіншісіне шектеулі оқ қоры берілген.

Ресурсы мол топқа әр деңгейде 15 оқтан, барлығы 150 оқ берілсе, екінші топқа әр деңгейде үш оқтан, жалпы 30 оқ қана ұсынылған.

Алғашқы зерттеуде оқ қоры аз қатысушылардың нысанаға ұзақ көздейтіні және әр атқан оғына шаққанда көбірек ұпай жинайтыны анықталған. Бұл нәтиже ресурстың тапшылығы адамды қолындағы мүмкіндікті тиімді пайдалануға мәжбүрлейді деген пікірдің дәлелі ретінде қарастырылды.

Эксперименттің екінші бөлігінде қатысушыларға қосымша оқтарды жылдық 100 пайыздық мөлшерлемемен қарызға алу мүмкіндігі берілген. Әрбір қосымша оқ ойыншының жалпы қорынан екі оқтың шегерілуіне әкелген. Қоры аз қатысушылар қарызды жиірек алып, нәтижесінде ойынның қорытынды көрсеткіштері бойынша нашар нәтиже көрсеткен.

Бұрын бұл жағдай тапшылықтың кері әсерімен түсіндірілген: адам қазіргі мәселені шешуге шамадан тыс көңіл бөліп, болашақтағы шығындарды жеткілікті бағаламайды деген болжам жасалған.

Нәтижелердің басқа түсіндірмесі бар

Қайта талдау барысында зерттеушілер бұрынғы эксперименттегі айырмашылықтардың адамның назар аудару қабілетінің өзгеруінен туындамауы мүмкін екенін анықтады.

Оқ қоры аз қатысушылардың нысанаға ұзақ көздеуі олардың дәл сол әрекетке көбірек уақыт жұмсағаны үшін жақсы нәтиже көрсеткенін білдірмеген. Керісінше, әр атылған оққа шаққандағы орташа ұпай айырмашылығы ойынның құрылымына байланысты болған.

Ресурсы мол қатысушылар әр деңгейде 15 оққа дейін пайдалана алған. Ал қоры шектеулі ойыншылар тек алғашқы үш оқпен шектелген. Ойын барысында кейінгі оқтардан алынатын ұпай мөлшері төмендей берген. Сондықтан қоры аз топтың орташа көрсеткіші жоғары болған, өйткені олар барлық ойыншыға қолжетімді емес, ұпайы төмен кейінгі әрекеттерді жасамаған.

Қарыз алу нәтижелері де осыған ұқсас мәселені көрсеткен. Қоры аз қатысушылар қолындағы оқты тез тауысып, қосымша оқ алуға жиірек мүмкіндік алған. Бастапқы тәжірибеде мұндай мүмкіндік тапшылыққа тап болған топқа деңгейлердің шамамен жартысында берілсе, қоры мол топта бұл көрсеткіш небәрі екі пайызға жуық болған.

Демек, бірінші топтың қарызды жиі алуы олардың жоғары шығынды елемегенін міндетті түрде білдірмейді. Зерттеушілер екі топтың да қарыз алу мүмкіндігі болған жағдайларды салыстырғанда, ресурсы аз қатысушылардың қарызға көбірек бейім екеніне дәлел таппаған.

Жаңа эксперимент қандай нәтиже берді?

Өз қорытындыларын тексеру үшін ғалымдар 174 адам қатысқан жаңа эксперимент жүргізген.

Бұл жолы қатысушыларға болашақта болуы мүмкін «өнімсіздік» жағдайынан сақтандыру сатып алу ұсынылған. Мұндай жағдай ойын барысында жинаған ұпайларын жоғалту қаупін тудырған. Эксперимент шарттары ресурсы мол және аз қатысушылардың сақтандыру туралы ақпаратпен бірдей жиілікте танысуын қамтамасыз еткен.

Ұсынылған нұсқалардың ішінде күтілетін пайдасы оң сегіз сақтандыру түрі және құны ықтимал қайтарымынан жоғары екі тиімсіз нұсқа болған.

Егер тапшылық шынымен адамның назарын тек ағымдағы мәселеге аударып, болашаққа қатысты пайдалы ақпаратты елемеуге мәжбүр етсе, ресурсы аз қатысушылар тиімді сақтандыруды сирек таңдауы керек еді. Бірақ эксперимент мұны растамаған.

Ресурсы шектеулі қатысушылар орта есеппен 4,74 тиімді сақтандыруды сатып алса, қоры мол топта бұл көрсеткіш 4,92 болған. Айырмашылық статистикалық тұрғыдан маңызды деп танылмаған.

Ал тиімсіз сақтандыру түрлеріне қатысты нәтиже гипотезаға тіпті қарама-қайшы шыққан: ресурсы аз қатысушылар пайдасыз нұсқаларды сирек сатып алған.

Бұл кедейлік ойлауға әсер етпейді деген сөз емес

Зерттеушілер алынған нәтижелерді кедейлік адамның ойлауына немесе зейініне мүлде әсер етпейді деп түсіндіруге болмайтынын атап көрсетеді.

Бұған дейінгі ғылыми жұмыстарда ресурстар тапшылығының адам назарын сол ресурстарға қатысты ақпаратқа күштірек бағыттауы мүмкін екені байқалған. Мысалы, кейбір зерттеулерде адамдардың бағалар туралы ақпаратты жақсырақ есте сақтайтыны көрсетілген.

Алайда мұндай нәтижелер назардың белгілі бір мәселеге шоғырлануы міндетті түрде басқа пайдалы ақпаратты елемеуге әкелетінін дәлелдемейді.

Ғалымдардың пікірінше, «туннельдік ойлау» тұжырымдамасының өзі де нақтылауды қажет етеді. Өйткені бұл гипотеза қандай ақпарат назардың ортасында қалатынын, ал қандай ақпарат назардан тыс шығатынын әрдайым анық түсіндіре алмайды. Соның салдарынан мінез-құлықтағы кез келген оң өзгерісті назардың күшеюімен, ал теріс өзгерісті назардың әлсіреуімен түсіндіруге болады.

Негізгі мәселе — психология ғана емес, жағдайдың өзі болуы мүмкін

Зерттеушілер тапшылық жағдайындағы адамның мінез-құлқын түсіндіру кезінде оған қолжетімді мүмкіндіктер мен шектеулерді де ескеру қажет екенін айтады.

Мәселен, ақшасы аз адам кейбір шешімдерді саналы түрде қабылдауы мүмкін, бірақ оның таңдауы шектеулі болады. Мұндай жағдайда мінез-құлықтағы айырмашылықты тек психологиялық қысыммен немесе болашаққа назар аудармаумен түсіндіру жеткіліксіз.

Жаңа зерттеу кедейліктің ойлау қабілетіне әсері туралы пікірталасты қайта жандандырып, бұрынғы эксперименттердің нәтижелерін мұқият түсіндіру қажеттігін көрсетті. Ғалымдардың түйіні бойынша, ресурстар тапшылығы жағдайында адамның қалай шешім қабылдайтынын түсіну үшін оның психологиялық ерекшеліктерімен қатар, нақты мүмкіндіктері мен алдында тұрған таңдау шарттарын да зерттеу керек.