Фриланс, аутсорсинг және ГПХ: жаңа заң кімге әсер етеді?

8 маусымнан бастап Қазақстанда Еңбек кодексіне енгізілген жаңа түзетулер күшіне енеді. Енді еңбек қатынастарының кем дегенде бір белгісі анықталса, жұмыс беруші жеке тұлғамен азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт (ГПХ) жасай алмайды, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.

Бұл өзгерістер еңбек нарығына қалай әсер етеді?

Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер және салық консультанты Раушан Тасшоинова жаңа нормалардың мәнін түсіндірді.

Еңбек министрлігінің түсіндіруінше, еңбек қызметі дегеніміз – белгілі бір мамандық немесе лауазым бойынша жұмысты орындау, міндеттерді жеке атқару, компанияның ішкі тәртібіне бағыну және еңбек нәтижесі үшін емес, еңбек процесінің өзі үшін ақы алу.

Ресми түрде енгізілген түзетулер еңбек қатынастарын ГПХ шарттарымен алмастырудың алдын алуға бағытталған. Алайда сарапшының пікірінше, мәселе тек құқықтық шектеулермен шектелмейді.

Алайда іс жүзінде мәселе әлдеқайда кең: икемді жұмыспен қамту үлесі өсіп жатқан жағдайда еңбек нарығы қалай жұмыс істеуі керек деген сұрақ туындайды, – дейді Раушан Тасшоинова.

Оның айтуынша, соңғы 20 жылда еңбек нарығы түбегейлі өзгерген. Бұрын тұрақты кеңсе, бір жұмыс беруші және қатаң жұмыс кестесі қалыпты модель саналса, бүгінде көптеген сала мүлде басқа форматқа көшкен.

Бұл әсіресе IT, маркетинг, дизайн, консалтинг, құрылыс, логистика, бухгалтерлік аутсорсинг және цифрлық сервистер салаларында айқын байқалады.

Ұлттық статистика бюросының 2026 жылдың І тоқсаны бойынша мәліметіне сәйкес, Қазақстанда жұмыспен қамтылған 9,3 миллион адамның шамамен 2,2 миллионы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар санатына жатады. Яғни елдегі әрбір төртінші жұмыс істейтін азамат дәстүрлі еңбек қатынастары моделінен тыс еңбек етеді.

Салықтан жалтару жолы емес

Қоғамда ГПХ шарттары тек салықтан жалтару немесе төлемдерді азайту үшін қолданылады деген пікір қалыптасқан. Алайда сарапшы мұнымен келіспейді.

Мұндай шарттар бойынша да жеке табыс салығы, міндетті зейнетақы жарналары, әлеуметтік аударымдар және МӘМС жарналары төленеді. Сондықтан ГПХ шарттарының танымалдығы көбіне салықтық артықшылықтармен емес, осы ынтымақтастық формасының икемділігімен түсіндіріледі, – дейді Тасшоинова.

Сонымен қатар ол соңғы жылдары кейбір компаниялардың ГПХ шарттарын штаттық қызметкерлерді жалдаудың баламасына айналдыра бастағанын айтады. Жаңа өзгерістер дәл осындай тәжірибені шектеуге бағытталған.

Жұмыс беруші жауапкершілікке тартылады

Сарапшының сөзінше, басты мәселе – қызметкер мен мердігер арасындағы шекараның көмескіленуі.

Мысалы, бухгалтер бір мезгілде бірнеше компанияға қызмет көрсетіп, тәуелсіз маман болып қала алады. Бірақ егер ол тек бір жұмыс берушімен жұмыс істесе, күн сайын ішкі процестерге қатысып, тұрақты функцияларды орындап, компанияның ішкі ережелеріне бағынса, мұндай қатынастар классикалық еңбек қатынастарына көбірек ұқсай бастайды, – дейді ол.

Сондықтан енді шарттың атауы емес, жұмыстың нақты мазмұны басты рөл атқарады.

Жаңа талаптарды бұзған жұмыс берушілер әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Мұндай жағдайда бизнеске салынатын айыппұл көлемі 648 750 теңгеге дейін жетуі мүмкін.

Алайда тәуекел мұнымен шектелмейді.

Қатынастарды қайта саралау қосымша міндеттемелерге алып келуі мүмкін: қызметкерлерді кадрлық рәсімдеу, еңбек кепілдіктерін ұсыну және еңбек заңнамасының талаптарын сақтау қажеттілігі туындайды. Сондықтан кейбір компанияларға тек шарттық базаны ғана емес, жұмыс ұйымдастыру тәсілдерін де қайта қарауға тура келеді, – дейді сарапшы.

Қызметкерлерді әлеуметтік тұрғыда қорғайды

Раушан Тасшоинованың пікірінше, Қазақстан қазір әлемнің көптеген елінде талқыланып жатқан күрделі мәселемен бетпе-бет келіп отыр. Бұл – қызметкерлерді әлеуметтік қорғау мен икемді жұмыспен қамту арасындағы тепе-теңдікті сақтау мәселесі.

Бір жағынан, мемлекет қызметкерлерді қорғауға ұмтылады, яғни ГПХ түрінде рәсімделгенімен, шын мәнінде еңбек қатынастары болып табылатын жағдайлардың алдын алғысы келеді. Екінші жағынан, бизнес жобалық жұмыспен қамту, аутсорсинг және тәуелсіз мамандармен ынтымақтастықты белсенді түрде пайдаланып келеді, өйткені дәл осындай модельдер нарықтағы өзгерістерге жылдам бейімделуге мүмкіндік береді, – дейді ол.

Сарапшының айтуынша, жаңа түзетулерден кейін жұмыс берушілер үшін тек шартты рәсімдеу емес, орындаушымен арадағы қарым-қатынастың нақты сипатын дұрыс бағалау маңызды болмақ.

Егер бұрын жұмыс берушілер еңбек шарты мен ГПХ арасында көбіне рәсімдеу ыңғайлылығына қарай таңдау жасаса, енді олар орындаушылармен арадағы қатынастың нақты сипатын әлдеқайда мұқият бағалауға мәжбүр болады, – деп қорытындылады Раушан Тасшоинова.