Бюджет – халықтың ақшасы: субсидия, әлеуметтік көмек және мемлекеттік жауапкершілік

Бюджет – халықтың ақшасы: субсидия, әлеуметтік көмек және мемлекеттік жауапкершілік

Аян Қайырбаев
Фото: El.kz архиві

Мемлекеттік бюджет – жай ғана кірістер мен шығыстар көрсетілген қаржылық құжат емес. Ол – қоғамның ортақ қаражаты және мемлекеттің азаматтар алдындағы міндеттемелерін орындау құралы. Бюджеттен бөлінген әрбір теңге халықтың өміріне, әлеуметтік жағдайына, экономиканың дамуына және болашақ мүмкіндіктеріне әсер етеді. Сондықтан субсидия, әлеуметтік көмек пен мемлекеттік бағдарламаларға жұмсалатын қаражаттың тиімділігі мен ашықтығы ерекше маңызға ие.

Бюджет қаражаты қайдан қалыптасады?

Мемлекеттік бюджеттің негізгі кіріс көздерінің бірі – салықтар. Оған жеке тұлғалар мен кәсіпорындар төлейтін салықтар, кедендік төлемдер және басқа да міндетті түсімдер кіреді. Сонымен қатар мемлекетке табиғи ресурстарды пайдаланудан түсетін кірістер мен өзге де түсімдер түседі.

Яғни бюджет – қоғамның экономикалық қызметінің нәтижесінде қалыптасатын ортақ қаржы. Азаматтар тауар сатып алғанда, қызмет тұтынғанда, кәсіпкерлер табыс тапқанда немесе қызметкерлер жалақы алған кезде де бюджет кірісінің қалыптасуына үлес қосады.

Жиналған қаражат кейін қайтадан қоғамның қажеттіліктеріне бағытталады. Мектептер мен ауруханалар салу, жолдарды жөндеу, мұғалімдер мен дәрігерлердің еңбекақысын төлеу, зейнетақы мен әлеуметтік жәрдемақыларды қаржыландыру – бюджет есебінен атқарылатын жұмыстардың бір бөлігі.

Сондықтан бюджет қаражатын жұмсау мәселесі тек мемлекеттік органдардың ішкі жұмысы емес. Бұл – әрбір азаматтың өміріне тікелей қатысы бар қоғамдық мәселе.

Субсидия: мемлекет кәсіпкерге не үшін көмектеседі?

Мемлекеттік қолдаудың маңызды тетіктерінің бірі – субсидия. Бұл – белгілі бір саланы дамыту, өндірісті ынталандыру немесе халық үшін маңызды тауарлар мен қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз ету мақсатында бюджеттен бөлінетін қаржылай көмек.

Мысалы, ауыл шаруашылығында субсидия фермерлердің шығындарын азайтуға, техника сатып алуға, тұқым мен тыңайтқыш алуға немесе өндірісті жаңғыртуға бағытталуы мүмкін. Өнеркәсіпте мемлекет кәсіпорындардың инвестициялық жобаларын қолдап, жаңа өндіріс орындарының ашылуына жағдай жасай алады.

Субсидияның түпкі мақсаты – белгілі бір кәсіпкерге ақша беру ғана емес, экономикалық және қоғамдық нәтиже қалыптастыру. Мәселен, ауыл шаруашылығына бөлінген қаражат өнім көлемін арттыруға, отандық азық-түлік өндірісін дамытуға және ауылдағы жұмыс орындарын сақтауға ықпал етуі керек.

Алайда субсидия жүйесінде тәуекелдер де бар. Егер қаражат нақты нәтижеге байланыстырылмаса, мемлекеттік қолдау тиімсіз жұмсалуы мүмкін. Кей жағдайда бюджет қаржысы өндірісті дамытуға емес, жекелеген кәсіпорындардың шығынын жабуға кетеді. Ал субсидия алушыларды іріктеу ашық болмаса, бәсекелестікке нұқсан келіп, мемлекеттік қолдаудың әділ бөлінуіне күмән туындайды.

Сондықтан субсидия алған кәсіпорындардың міндеттемелері мен нақты нәтижелері бақылауда болуы қажет. Мемлекет бөлінген қаражаттың қайда жұмсалғанын ғана емес, оның қандай экономикалық пайда әкелгенін де бағалауы тиіс.

Әлеуметтік көмек: бюджет халықтың әлсіз топтарын қалай қолдайды?

Мемлекеттік бюджеттің тағы бір маңызды бағыты – әлеуметтік қолдау. Оның мақсаты – табысы төмен, өмірлік қиын жағдайға тап болған немесе ерекше қолдауды қажет ететін азаматтарға көмек көрсету.

Әлеуметтік төлемдер мен жәрдемақылар, атаулы әлеуметтік көмек, тұрғын үй көмегі, мүгедектігі бар адамдарды қолдау және басқа да бағдарламалар осы бағытқа жатады.

Әлеуметтік көмектің басты міндеті – азаматтардың негізгі қажеттіліктерін өтеуге жәрдемдесу және қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті азайту. Бұл ретте көмектің кімге және қандай негізде берілетіні маңызды.

Мысалы, атаулы әлеуметтік көмек отбасының табысы мен белгіленген талаптарға сәйкес тағайындалады. Мұндай тәсіл бюджет қаражатын шынымен мұқтаж адамдарға бағыттауға мүмкіндік береді. Бірақ әлеуметтік қолдау тек ақшалай төлеммен шектелмеуі керек. Тұрақты жұмысқа орналасу, кәсіби білім алу, медициналық қызмет пен сапалы білімге қол жеткізу де адамның әлеуметтік жағдайын жақсартатын маңызды факторлар.

Мемлекеттік көмектің тиімділігі оның көлемімен ғана өлшенбейді. Ең бастысы – қолдау алған азаматтың жағдайы жақсарып, өз бетінше табыс табуға және қоғамның толыққанды мүшесі болуға мүмкіндігі артуы.

Бюджет қаражаты қалай бақылануы керек?

Қоғам үшін маңызды сұрақтардың бірі – мемлекет бөлген ақшаның қайда және қалай жұмсалатыны. Бюджет қаражатының тиімділігі оның игерілу деңгейімен ғана анықталмайды.

Мысалы, белгілі бір өңірде мектеп салуға қаражат бөлінді делік. Жыл соңында қаржы толық игерілгені туралы есеп берілуі мүмкін. Бірақ мектеп уақытында салынды ма? Құрылыс сапасы талапқа сай ма? Оқушылар үшін жеткілікті орын бар ма? Осы сұрақтарға жауап бермей, жобаны тиімді деп бағалау қиын.

Сол сияқты ауыл шаруашылығына бөлінген субсидияның да нәтижесі тек аударылған қаражат көлемімен өлшенбеуі керек. Өндіріс өсті ме, өнімнің өзіндік құны төмендеді ме, жаңа жұмыс орындары ашылды ма, тұтынушы үшін бағаға әсері болды ма – мұның бәрі ескерілуі қажет.

Бюджет қаражатын бақылаудың бірнеше тетігі бар. Олардың қатарында мемлекеттік аудит, қаржылық бақылау, қоғамдық кеңестердің жұмысы, депутаттық сауалдар және ашық бюджеттер туралы ақпаратты жариялау бар.

Азаматтар да бюджет қаражатының жұмсалуына қатысты ақпарат алуға және қоғамдық бақылауға қатысуға құқылы. Өйткені мемлекеттік қаржының ашықтығы қоғамның билік институттарына деген сенімін қалыптастыратын маңызды шарттардың бірі.

Мемлекеттің жауапкершілігі неден көрінеді?

Бюджет қаражатының тиімді жұмсалуы ең алдымен мемлекеттік органдардың жауапкершілігіне байланысты. Олар қаражатты жоспарлау кезінде қоғамның нақты қажеттіліктерін ескеріп, басымдықтарды дұрыс анықтауы керек.

Мемлекеттік бағдарлама қабылданған жағдайда оның мақсаты, қаржыландыру көлемі, орындалу мерзімі және күтілетін нәтижесі нақты көрсетілуі қажет. Ал жоспарланған көрсеткіштерге қол жеткізілмесе, оған не себеп болғаны түсіндіріліп, жауапты тұлғалардың әрекетіне баға берілуі тиіс.

Мұнда тағы бір маңызды мәселе бар: бюджет қаражатын игеру мен оның тиімділігін шатастырмау керек. Қаржының толық жұмсалуы жобаның сәтті орындалғанын білдірмейді. Нақты нәтиже халықтың өмір сапасының жақсаруынан, инфрақұрылымның дамуы мен экономикалық мүмкіндіктердің кеңеюінен көрінуі тиіс.

Мемлекеттік жауапкершілік тек есеп берумен шектелмейді. Ол – қабылданған шешімдердің салдарына жауап беру, қателіктерді мойындау және оларды түзету.

Халықтың ақшасы – халықтың игілігіне жұмсалуы керек

Бюджет – мемлекет пен қоғам арасындағы өзара жауапкершіліктің маңызды тетігі. Азаматтар салық төлеп, ел экономикасының дамуына үлес қосады. Ал мемлекет сол қаражатты қоғамдық қажеттіліктерге бағыттап, оның тиімді әрі әділ жұмсалуын қамтамасыз етуге міндетті.

Субсидия өндірісті дамытуға, әлеуметтік көмек мұқтаж азаматтарды қолдауға, ал инфрақұрылымдық инвестициялар елдің ұзақ мерзімді дамуына қызмет етуі керек. Бұл бағыттардың барлығы бір мақсатқа – халықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталған.

Сондықтан бюджет саясатының басты өлшемі бөлінген қаражаттың көлемі немесе игерілу пайызы емес, оның қоғамға әкелген нақты пайдасы болуы тиіс. Өйткені бюджет – мемлекеттің ақшасы ғана емес, ең алдымен халықтың ортақ қаражаты.

Оқи отырыңыз

{