Бозоқтан басталған тарих: Астана қалай тәуелсіздіктің символына айналды?

Қазақстанның елордасы Астана – тәуелсіздіктің ең жарқын жетістіктерінің бірі. Бүгінде ол еліміздің саяси, экономикалық, мәдени және рухани орталығы ғана емес, бүкіл Еуразия кеңістігіндегі маңызды халықаралық диалог алаңына айналды. Астананың қалыптасу тарихы бірнеше ғасырды қамтиды. Оның бастауы ежелгі Бозоқ қалашығынан басталып, Ақмола, Целиноград кезеңдері арқылы қазіргі заманауи мегаполиске ұласты.

Бозоқ – елорданың тарихи бастауы

Қазіргі Астанадан шамамен бес шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Бозоқ қалашығы елорданың тарихи негізі саналады. Археологиялық зерттеулерге сәйкес, бұл қала VIII-XIV ғасырлар аралығында өмір сүрген. Ол Қыпшақ мемлекетінің маңызды саяси әрі рухани орталықтарының бірі болған.

Бозоқ Ұлы Жібек жолының тармақтарының бойында орналасып, сауда керуендерінің маңызды аялдамасына айналды. Мұнда әкімшілік құрылыстар, тұрғын үйлер, діни орындар мен кесенелер болған. Археологтар бұл қаланың көшпелі және отырықшы мәдениеттің тоғысқан ерекше орталығы болғанын дәлелдеп келеді.

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Еуразия жүрегінде» атты еңбегінде Бозоқты қазіргі Астананың тарихи мұрагері деп атап көрсеткен. Бұл пікір бүгінгі таңда көптеген зерттеушілер тарапынан қолдау табуда.

Қараөткел – Алаш зиялылары армандаған білім ордасы

Елорда тарихындағы тағы бір маңызды кезең – Қараөткел өңірімен байланысты. Қазақтың ұлы мемлекет қайраткері Әлихан Бөкейхан Григорий Потанин туралы мақаласында:

«Қазақты автономия қылсақ, Қараөткел – Алаштың ортасы, сонда университет салып, қазақтың ұл-қызын оқытсақ...» – деп жазған.

Бұл сөздер Алаш қайраткерлерінің елдің болашағын біліммен байланыстырғанын көрсетеді. Өкінішке қарай, сол кездегі саяси жағдай олардың бұл арманын жүзеге асыруға мүмкіндік бермеді. Алайда тәуелсіздік жылдары бұл идея қайта жаңғырып, бүгінде Астана Қазақстандағы ең ірі ғылыми-білім беру орталықтарының біріне айналды.

Ақмола – бекіністен қалаға дейін

Қазіргі Астананың жаңа тарихы XIX ғасырдан басталады. 1830 жылы Есіл өзенінің жағасында Ақмола әскери бекінісі салынды. Кейін ол өңірдегі маңызды әкімшілік және сауда орталығына айналып, 1862 жылы қала мәртебесін алды.

Ақмола біртіндеп қазақ даласының ірі сауда орталықтарының біріне айналды. Мұнда мал, астық, қолөнер бұйымдары сатылатын ірі жәрмеңкелер ұйымдастырылды.

Тың игеру және Целиноград кезеңі

XX ғасырдың ортасында Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны басталды. 1961 жылы Ақмола қаласының атауы Целиноград болып өзгертілді.

Бұл кезеңде қала қарқынды дами бастады. Жаңа тұрғын үйлер, зауыттар, оқу орындары мен мәдениет мекемелері салынды. «Целинсельмаш», «Казахсельмаш» сияқты ірі өндіріс орындары жұмыс істеді. Ауыл шаруашылығы техникасын шығаратын кәсіпорындар бүкіл Кеңес Одағына өнім жеткізді.

Сонымен бірге қалада ауыл шаруашылығы, педагогикалық, инженерлік және медицина институттары ашылып, ғылыми әлеуеті күшейді.

Дегенмен тың игерудің жағымсыз салдары да болды. Миллиондаған гектар жердің құнарлығы төмендеп, табиғи тепе-теңдік бұзылды. Қазақ мектептерінің саны азайып, демографиялық өзгерістер орын алды. Сондықтан бұл кезеңнің тарихы бүгінгі күні жан-жақты ғылыми тұрғыдан бағалануда.

Елорданы көшіру туралы тарихи шешім

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін елдің ұзақ мерзімді даму стратегиясына сай жаңа астана таңдау мәселесі көтерілді.

1994 жылдың 6 шілдесінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі ел астанасын Алматыдан Ақмолаға көшіру туралы тарихи шешім қабылдады.

Бұл шешім бірнеше маңызды факторларға негізделді:

• елдің географиялық орталыққа жақын орналасуы;
• сейсмикалық қауіптің төмендігі;
• көлік және логистика мүмкіндіктері;
• экономикалық даму әлеуеті;
• стратегиялық қауіпсіздік;
• инженерлік және еңбек ресурстарының жеткіліктілігі.

1997 жылғы 10 желтоқсанда Ақмола Қазақстанның ресми астанасы болып жарияланды.

1998 жылғы 6 мамырда қала атауы Астана болып өзгертілді, ал сол жылдың 10 маусымында жаңа елорданың халықаралық тұсаукесері өтті.

Жаңа Астананың салынуы

Жаңа елорданы жобалау барысында әлемдік қала құрылысының үздік тәжірибелері пайдаланылды. Қала құрылысы ондаған инженерлік және экологиялық көрсеткіштер негізінде жоспарланды.

Алғашқы жылдары ескі әрі тозығы жеткен ғимараттардың орнына жаңа тұрғын аудандар бой көтерді. Алғашқылардың бірі болып тоғыз шағын аудан салынды. Тұрғын үй құрылысына ондаған миллион теңге бөлініп, жаңа инженерлік инфрақұрылым қалыптасты.

Арнайы экономикалық аймақ құрылып, шетелдік инвестициялар тартылды. Соның нәтижесінде әлемнің жетекші сәулетшілері мен құрылыс компаниялары елорданы дамытуға қатысты.

Астананың сәулеттік келбеті

Бүгінде Астана – әлемдегі ең жас әрі ерекше сәулеттік шешімдерімен танылған астаналардың бірі.

Қаланың басты нышандарына:

• Бәйтерек монументі;
• Ақорда;
• Бейбітшілік және келісім сарайы;
• Хан Шатыр ойын-сауық орталығы;
• Тәуелсіздік сарайы;
• Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі;
• Әзірет Сұлтан мешіті;
• Астана Опера театры;
• Астана Арена;
• Барыс Арена;
• EXPO көрме кешені жатады.

Бұл нысандар Қазақстанның тәуелсіздігі мен жаңғыруының сәулеттік символдарына айналды.

Халықаралық беделі

Астана қысқа уақыт ішінде халықаралық деңгейдегі маңызды дипломатиялық орталыққа айналды.

1999 жылы ЮНЕСКО шешімімен қалаға «Бейбітшілік қаласы» атағы берілді. Бұл марапат этносаралық келісім мен тұрақты дамуды қамтамасыз еткен қалаларға ғана табысталады.

2003 жылдан бастап Астанада Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезі тұрақты өткізіліп келеді. Бұл форум түрлі дін өкілдерінің өзара түсіністік пен бейбітшілік мәселелерін талқылайтын әлемдегі беделді алаңдардың бірі саналады.

Сонымен қатар елордада ЕҚЫҰ Саммиті, Астана экономикалық форумы, халықаралық саяси кездесулер және көптеген жаһандық конференциялар ұйымдастырылды.

EXPO-2017 – жаңа даму кезеңі

2012 жылы Қазақстан EXPO-2017 халықаралық мамандандырылған көрмесін өткізу құқығын жеңіп алды.

2017 жылы өткен көрмеге 115 мемлекет пен 22 халықаралық ұйым қатысты. Миллиондаған қонақ келген бұл көрме Қазақстанның халықаралық беделін арттырып қана қоймай, жаңа инфрақұрылымның қалыптасуына серпін берді.

Бүгінде EXPO қалашығы еліміздің инновациялық және ғылыми орталықтарының біріне айналған.

Астананың білім мен ғылымдағы орны

Елорда бүгінде Қазақстандағы ең ірі білім беру орталықтарының бірі.

Мұнда:

• Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті;
• Назарбаев Университеті;
• Қазақ ұлттық өнер университеті;
• көптеген ғылыми-зерттеу институттары мен колледждер орналасқан.

Бұл оқу орындары еліміздің интеллектуалдық әлеуетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Жасыл қала

Астана тек сәулетімен ғана емес, экологиялық жобаларымен де ерекшеленеді.

Қаланың айналасында мыңдаған гектар аумақты қамтитын «Жасыл белдеу» қалыптастырылды. Президенттік саябақ, Ботаникалық бақ, Нұржол бульвары және көптеген саябақтар елорданы жасыл әрі жайлы қалаға айналдырып отыр.

Қазіргі Астана

Қазіргі таңда Астана – миллионнан астам халқы бар заманауи мегаполис.

Бұл – мемлекеттік басқарудың орталығы, халықаралық дипломатияның маңызды алаңы, инновация мен ғылымның, мәдениет пен спорттың тоғысқан мекені.

Елорда жыл сайын жүздеген халықаралық іс-шараларды қабылдап, Қазақстанның әлемдік аренадағы беделін нығайтуға үлес қосуда.

Астананың тарихы – Қазақстан тәуелсіздігінің тарихымен тығыз байланысты. Көне Бозоқтан бастау алған бұл өлке ғасырлар бойы Ұлы Даланың маңызды орталығы болды. Ақмола мен Целиноград кезеңдерінен өткен қала тәуелсіз Қазақстанның жаңа тынысын ашып, қысқа мерзім ішінде әлемге танылған заманауи астанаға айналды.

Бүгінгі Астана – ұлттық бірліктің, тұрақты дамудың, жаңашылдықтың және болашаққа деген сенімнің символы. Оның сәулеті мен келбеті тәуелсіз Қазақстанның табысты даму жолын айқын көрсететін тарихи шежіре болып қала береді.