Бүгін, 6 мамыр – Мәскеу Олимпиадасының чемпионы Жақсылық Үшкемпіровтің туған күні. Көзі тірі болғанда даңқты балуан 75 жасқа толар еді. Оның есімі Қазақстан спортының шежіресінде алтын әріппен жазылған.
Қарапайым ауылдан шыққан чемпион
Жақсылық Үшкемпіров 1951 жылы 6 мамырда Жамбыл облысы Дихан ауылында, бұрынғы Чапаев кеңшарында қарапайым отбасында дүниеге келді. Әкесі Әмірәлі ауыл шаруашылығында еңбек етсе, анасы Күнтөре Үшкемпірова шаңырақтың берекесін сақтап, балаларына тәлімді тәрбие берді. Болашақ чемпионның балалық шағы ауыл өмірімен, еңбекпен, қарапайым тіршілікпен тығыз байланысты болды.
Бала күнінен бейнеттің не екенін көріп өскен Жақсылықтың бойында төзім, еңбекқорлық, қайсарлық ерте қалыптасты. Ауылдың қара топырағын басып, ата-анасының еңбегін көріп ер жеткен бала кейін спорттағы ең ауыр сәттерде де мойымайтын мінез танытты. Оның бозкілемдегі табандылығы мен соңына дейін күресетін қайратының негізі де сол ауылдағы тәрбиеден басталған еді.
Күреске кеш келсе де, жеңіске ұмтылған балуан
Мектеп бітірген соң Жақсылық Үшкемпіров спорт жолына бірден түскен жоқ. Ол грек-рим күресімен 18 жасында, 1969 жылы шұғылдана бастады. Бұл кәсіби спорт үшін кештеу саналатын жас еді. Оның үстіне бойы небәрі 156 сантиметр, салмағы 48 келі шамасында болғандықтан, кей бапкерлер алғашында оған күмәнмен қараған сәттер де болды.
Бірақ Жақсылық Үшкемпіров үшін бойдың аласалығы да, салмақтың жеңілдігі де кедергі бола алмады. Ол бозкілемде өзін тез танытты. Қайсарлығы, еңбекқорлығы, жаттығудан жалықпайтын мінезі оны өзгелерден даралап тұрды. 1971 жылы спорт шебері нормативін орындап, күрестегі алғашқы үлкен белесіне жетті. Ал 1975 жылы КСРО чемпионатында алғаш рет топ жарып, халықаралық дәрежедегі спорт шебері атанды. Сол жылы өткен VI жазғы КСРО халықтары Спартакиадасында да жеңіс тұғырына көтерілді.
1970-жылдардың соңында Жақсылық Үшкемпіров КСРО құрамасының сапында таныла бастады. 1978-1979 жылдары Кеңес Одағы чемпионаттарының күміс жүлдегері атанып, үлкен халықаралық жарыстарға жол ашты. Осы кезеңде ол бозкілемдегі шеберлігін шыңдап, қарсыласты шаршататын, соңына дейін берілмейтін күрес мәнерімен ерекшеленді.
Қазақ спортының тарихын өзгерткен Олимпиада алтыны
1979 жыл Жақсылық Үшкемпіров үшін әлемдік аренаға шығу жолындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. Сол жылы өткен әлем чемпионатына Кеңес Одағы құрамасы 48 келі салмақта басқа балуанды қосқандықтан, Жақсылықтың қатысуына мүмкіндік болмады. Алайда ішкі біріншіліктердегі нәтижесі, үздіксіз дайындығы және күрестегі тұрақты көрсеткіші оны 1980 жылғы Мәскеу Олимпиадасына алып келді.
1980 жылдың көктемінде өткен Еуропа чемпионатында Жақсылық Үшкемпіров күміс медаль иеленіп, әлемдік күрес қауымдастығының назарын өзіне аудара бастады. Сол уақытқа дейін халықаралық деңгейде есімі кеңінен таныла қоймаған қазақ балуанының нағыз жарқырайтын сәті жақындап келе жатқан еді.
1980 жылы Мәскеуде өткен XXII жазғы Олимпиада ойындары қазақ спорты үшін тарихи додаға айналды. Жақсылық Үшкемпіров 48 келі салмақ дәрежесінде бозкілемге шығып, бірінен соң бірін жеңіске жетті. Ол алғашқы кездесулерінде Румыния мен Польшаның мықты балуандарынан басым түсті. Шешуші айналымда венгр балуанын ұтып, финалға жолдама алды.
Финалда қазақ балуанының қарсыласы болгариялық Павел Христов болды. Тартысты белдесуде Жақсылық Үшкемпіров бар күш-жігерін салып, қарсыласын айқын басымдықпен жеңді. Осылайша, қазақ спортының тарихында бұрын-соңды болмаған сәт орын алды. Жақсылық Үшкемпіров Олимпиада чемпионы атанды.
Бұл жеңіс тек бір спортшының жеке табысы емес еді. Бұл – қазақ халқының мерейін асырған, тұтас елдің рухын көтерген тарихи жеңіс болды. Жақсылық Үшкемпіров күрес түрлерінен Олимпиада алтынын еншілеген тұңғыш қазақ спортшысы ретінде тарихқа енді. Оның Мәскеу төріндегі жеңісі кейінгі буын спортшыларға үлкен сенім сыйлады.
Әлемдік деңгейде мойындалған чемпион
Мәскеудегі жеңістен кейін Жақсылық Үшкемпіров спорттағы жетістігін одан әрі жалғастырды. 1981 жылы Норвегия астанасы Ослода өткен әлем чемпионатында қарсыластарын айқын басымдықпен жеңіп, әлем чемпионы атанды. Бұл оның Олимпиададағы жеңісі кездейсоқ болмағанын көрсетті.
1982 жылы әлем кубогында күміс медаль иеленіп, спорттық мансабын жоғары деңгейде жалғастырды. Ал 1984 жылы 33 жасында спортпен қоштасты. Мәскеуде өткен КСРО кубогы жарысында оған арнайы салтанатты түрде қоштасу рәсімі ұйымдастырылды. Осылайша, бозкілемде ел намысын қорғаған қайсар балуан өмірінің жаңа кезеңі бапкерлікке, қоғамдық қызметке және ел ішіндегі еңбекке бет бұрды.
Қазақ спортына жол ашқан тарихи жеңіс
Жақсылық Үшкемпіров қазақ спортының символына айналды. Оның Олимпиададағы алтын медалі тұтас бір халықтың намысын оятты, жас спортшыларға үлкен арман сыйлады. Спорт тарихшылары оның жеңісін егемендікке дейінгі қазақ спортының ең ірі жетістіктерінің бірі ретінде бағалайды.
Оның жеңісінен кейін қазақ жастары әлемдік аренаға шығуға болатынын, ең биік тұғырды бағындыру мүмкін екенін көрді. Кейін Қазақстаннан талай әлем, Азия чемпиондары, Олимпиада жүлдегерлері шықты. Дәулет Тұрлыханов, Бекзат Саттарханов секілді саңлақтар да ел намысын қорғап, қазақ спортының даңқын асырды. Бұл жолдың басында Жақсылық Үшкемпіровтің тарихи жеңісі тұрғаны анық.
Тәуелсіздік жылдары ол ұлттық спорттың дамуына да ерекше көңіл бөлді. Қазақ күресін халық мұрасы, ұлттық игілік ретінде насихаттап, жас спортшыларға үлгі болды. Спорттағы тәжірибесі мен беделінің арқасында түрлі жарыстардың өтуіне атсалысып, күрестің дамуына үлес қосты.
Балуан елге аянбай қызмет етті
Жақсылық Үшкемпіров үлкен спорттан кеткен соң да халықтан алыстаған жоқ. 1984-1993 жылдары Алматыдағы республикалық спорт мектеп-интернатын басқарып, жас спортшыларды тәрбиелеуге атсалысты. Бірақ оның өмір жолы тек спорт саласымен шектелмеді.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары ел экономикасы қиын кезеңді бастан кешіріп жатқан уақытта Жақсылық Үшкемпіров ауыл шаруашылығына бет бұрды. 1993 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданы Мыңбаев ауылында «Жақсылық» атты шаруа қожалығын құрды. Бұл шаруашылық уақыт өте келе іргелі қожалыққа айналып, мал өсіру, егін егу арқылы өңір экономикасына үлес қосты.
Ол ауыл тұрғындарын жұмыспен қамтып, ел ішіндегі әлеуметтік мәселелерге араласты. Шаруашылықпен ғана айналысып қоймай, ауылдағы жастардың спортпен шұғылдануына жағдай жасауға күш салды. Мыңбаев ауылында заманауи спорт кешенін, 200 адамдық балалар спорт мектебін салуға ұйытқы болды. Сондай-ақ ауыл балаларына арналған балабақша мен интернат үлгісіндегі жатақхана ашуға көмектесті.
Жақсылық Үшкемпіров ел ішінде тек чемпион ретінде емес, халыққа жаны ашитын азамат ретінде де құрметке бөленді. Ол әлеуметтік мәселелерді шешуге атсалысты. Тұрмысы төмен отбасылар мен жұмыссыз жүрген жастарға қолдау көрсетіп, кәсіпке баулу, еңбекке бейімдеу бағытында да жұмыс істеді.
2000 жылдары «Атамекен» кәсіпкерлер палатасының Жамбыл облыстық кеңесіне мүше болып, өңірдің әлеуметтік-экономикалық мәселелерін көтеруге араласты. Аймақтық мәслихат депутаты ретінде халықтың мұң-мұқтажын айтып, спорттық және әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға күш жұмсады.
Оның ауыл шаруашылығы мен қоғамдық қызметтегі еңбегі де елеусіз қалған жоқ. Жақсылық Үшкемпіров Жамбыл облысының және Алматы қаласының Құрметті азаматы атанды. 2019 жылы аграрлық секторды дамытуға қосқан үлесі үшін «Ауыл шаруашылығы саласының үздігі» марапатына ие болды.
Шәкірт тәрбиелеген ұстаз
Ол спортта қандай табысқа жетсе, ұстаз ретінде де сондай еңбек сіңірді. Спорттан кеткен соң ол жас балуандарды тәрбиелеуге ерекше көңіл бөлді. Алматыдағы республикалық спорт мектебін басқара жүріп, жаңа буын спортшылардың қалыптасуына ықпал етті.
Ол шәкірттеріне күрес әдісін ғана емес, спортшыға қажет мінезді, төзімді, тәртіпті және жеңілістен сабақ алуды үйретті. Үлкен жарыстардағы психологиялық қысымды қалай көтеру керегін түсіндірді. Жақсылық Үшкемпіров үшін чемпион болу тек медаль алу емес, адам болып қалу, елге қызмет ету, өзіңнен кейінгі буынға жол ашу еді.
1984 жылдан бастап республикада Жақсылық Үшкемпіровтің жүлдесіне арналған жасөспірімдер турнирі өткізіле бастады. Бұл жарыс жыл сайын жалғасын тауып, 2001 жылдан бастап халықаралық деңгейге көтерілді. Елдің әр түкпірінен келген жас балуандар осы турнирде бақ сынап, үлкен спортқа жолдама алды. Даңқты чемпионның қолынан марапат алу жас спортшылар үшін үлкен мәртебе саналатын.
Қарапайымдылықты жоғалтпаған чемпион
Жақсылық Үшкемпіровті замандастары қарапайым, еңбекқор, сабырлы, ұлтжанды адам ретінде еске алады. Ол Олимпиада чемпионы атанып, әлемдік деңгейде мойындалса да, асып-тасуды, кеуде керуді білмеген. Әр жеңісін халқына арнап, әр жетістігін елмен бөлісуді жөн көрді.
Көзкөргендердің айтуынша, ол әрдайым үлкенге құрмет, кішіге ізет танытқан. Жас спортшыларға ақылын айтып, демеу болып жүрген ағалық мінезі үшін ел арасында ерекше сый-құрметке ие болды. Олимпиада шыңын бағындырғаннан кейін де туған жеріне жақын болып, қарапайым халықтың ортасында жүрді.
Оның күрес мәнері де мінезіне ұқсас еді. Жақсылық Үшкемпіров қарсыласын қажытатын, соңына дейін берілмейтін, тынымсыз қарқынмен күресетін балуан болды. Ол өзінің басты қаруы шаршамау, соңына дейін шыдау екенін айтқан. Шаршы кілемде қарсыласы әлсірей бастағанда, Үшкемпіров керісінше қарқынын арттыратын. Сондықтан қатарластары оны қайсарлығы үшін ерекше құрметтеген.
Ел есінде қалған жарқын бейне
2020 жылдың 2 тамызында қазақ спорты орны толмас қазаға ұшырады. Жақсылық Үшкемпіров 69 жасында өмірден өтті. Оның қазасы спорт жанкүйерлері үшін ғана емес, бүкіл ел үшін ауыр болды. Ел президентінен бастап қарапайым халыққа дейін даңқты балуанның өмір жолын, адамдық қасиетін, елге сіңірген еңбегін еске алды.
Спорт журналисі Несіп Жүнісбаев оны «халқына жақсылық жасап өткен нар тұлға» деп бағаласа, кейінгі буын спортшылар Жақсылық Үшкемпіровтің чемпион болуға шабыттандырғанын айтты. Шын мәнінде, оның өмірі талай жасқа үлгі болды. Ол жеңістің де, еңбектің де, қарапайымдылықтың да қандай болатынын өмірімен көрсетті.
Тәуелсіздік жылдары Жақсылық Үшкемпіровтің есімін ел жадында сақтау үшін бірқатар мәдени және спорттық жобалар жүзеге асты. 2005 жылы «Қазпочта» шығарған «Олимпиада чемпиондары» атты пошталық маркалар сериясында оның бейнесі алтын медаль иегері ретінде енгізілді. Бұл да даңқты чемпионның тәуелсіз Қазақстан тарихындағы орнының айқын көрінісі болды.
2019 жылы Жақсылық Үшкемпіровтің өмір жолына арналған «Жақсылық» атты көркем фильм түсірілді. Режиссер Бақыт Қайырбековтің бұл туындысы Өскемен, Талдықорған, Алматы және Минск қалаларында түсірілді. Фильмнің премьерасына Жақсылық Үшкемпіровтің өзі қатысып, көрермен ықыласына бөленді.
Сондай-ақ 2015 жылы режиссер Тоқтар Қарсақбаев түсірген «Жеңіске деген жігер» атты деректі фильм жарық көрді. Бұл туындыда чемпионның спорттағы жолы, архивтік бейнежазбалар, замандастарының естеліктері қамтылды. Асанәлі Әшімов, Роза Рымбаева, Ермахан Ыбырайымов, Дәулет Тұрлыханов сынды белгілі тұлғалар оның адами қасиеті мен жеңіске деген қажырын еске алды.
Чемпион есімін ұлықтаған спорт нысандары
Жақсылық Үшкемпіровтің есімі бүгінде еліміздің түрлі өңірлерінде құрметпен аталады. 2020 жылы Астана қаласындағы заманауи Жекпе-жек сарайына оның есімі берілді. Спорт кешенінің кіреберісіне чемпионның қола мүсіні орнатылды.
Тараз қаласындағы ірі спорт кешені де «Жақсылық Үшкемпіров атындағы Тараз-Арена» деп аталады. Алматы облысы Жамбыл ауданындағы өзі негізін қалаған балалар спорт мектебіне де ресми түрде оның есімі берілген.