Бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий: кәсіпкерлерді қорғаудың жаңа тетігі

Қазақстанда микро және шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік тексеруден қорғауға бағытталған жаңа бастама көтерілді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасына сәйкес, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын бизнес субъектілерін тексеруге және профилактикалық бақылауға үш жылдық мораторий енгізу мәселесі қарастырылып жатыр. Бұл бастама кәсіпкерлерге түсетін әкімшілік жүктемені азайтып, бизнестің еркін дамуына қолайлы жағдай жасауға бағытталған.

Кәсіпкерлерге қандай жеңілдік берілуі мүмкін?

Мемлекет басшысы Қазақстан халқына Жолдауында кәсіпкерлік қызметке негізсіз араласу мәселесіне назар аударды. Оның айтуынша, мемлекеттік органдар тарапынан жүргізілетін жоспардан тыс тексерулер, айыппұлдар және камералдық бақылау кәсіпорындардың қалыпты жұмысына кері әсерін тигізуі мүмкін.

Мәселен, 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында жеке кәсіпкерлер тарапынан анықталған заңбұзушылықтар саны 34 пайызға азайған. Алайда салынған айыппұлдардың жалпы сомасы шамамен 11 пайызға өскен. Сонымен қатар жоспардан тыс тексерулер саны да артқан.

Осыған байланысты Президент бұрынғы тәжірибені ескере отырып, микро және шағын кәсіпкерлікті тексеруге жаңа үш жылдық мораторий енгізу мүмкіндігін талқылауды ұсынды.

Бастаманың негізгі мақсаты – адал кәсіпкерлерді негізсіз әкімшілік қысымнан қорғау, олардың уақытын құжат жинау мен тексерулерге емес, бизнесті дамытуға жұмсауына мүмкіндік беру.

Бұрынғы мораторий тәжірибесі ескеріледі

Қазақстанда шағын және микро бизнесті тексеруге мораторий бұған дейін де енгізілген. Атап айтқанда, 2020–2023 жылдары қолданылған үш жылдық шектеу кәсіпкерлік субъектілеріне белгілі бір деңгейде еркіндік беріп, мемлекеттік бақылаудың қысымын төмендетуге ықпал етті.

Президент осы тәжірибенің тиімді тұстарын сақтап, кемшіліктерін қайталамау қажеттігін атап өтті. Сондықтан жаңа мораторий тексерулерді уақытша тоқтатумен шектелмей, мемлекеттік бақылау жүйесін түбегейлі жаңғыртуға негіз болуы тиіс.

Бақылау жүйесі цифрлық форматқа көшеді

Жаңа бастаманың маңызды бағыттарының бірі – мемлекеттік бақылау мен қадағалауды цифрландыру. Яғни кәсіпкерлердің қызметіне араласу тәсілдері қайта қаралып, тәуекел деңгейіне негізделген бақылау жүйесін дамыту көзделіп отыр.

Бұл ретте барлық кәсіпкерді бірдей тексерудің орнына, нақты қауіп-қатер туындаған жағдайларға басымдық беру маңызды. Адал жұмыс істейтін, салық міндеттемелерін уақытылы орындайтын кәсіпкерлерге артық талап қоймау көзделеді.

Мәжіліс депутаты Айдос Сарым да жаңа мораторийді әзірлеу кезінде кәсіпкердің адалдығын бағалау өлшемдерін нақтылау қажеттігін айтқан. Соның ішінде салықты уақытылы төлеу маңызды талаптардың бірі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Мораторий бақылаудың толық тоқтатылуы емес

Үш жылдық мораторий енгізілген жағдайда да мемлекет тарапынан бақылау мүлдем тоқтамайды. Себебі халықтың өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға және қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндіретін жағдайларда тиісті мемлекеттік органдардың әрекет етуі қажет.

Мысалы, азық-түлік қауіпсіздігіне, санитариялық талаптарға, өрт қауіпсіздігіне немесе азаматтардың денсаулығына қатысты нақты шағымдар мен қауіптер туындаса, заңнамада көзделген тәртіппен бақылау шаралары жүргізілуі мүмкін.

Демек, жаңа тетіктің басты мақсаты – кәсіпкерлерді заңды жауапкершіліктен босату емес, негізсіз тексерулерді азайтып, мемлекеттік бақылауды нақты тәуекелдерге бағыттау.

Бизнеске қандай пайдасы бар?

Үш жылдық мораторий кәсіпкерлер үшін бірнеше маңызды мүмкіндік қалыптастыруы ықтимал. Біріншіден, әкімшілік кедергілердің азаюы кәсіпорындардың күнделікті жұмысына оң әсер етеді. Екіншіден, тексерулерге кететін уақыт пен қаржылық шығын қысқарып, бизнесті кеңейтуге және жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік артады.

Үшіншіден, кәсіпкерлердің мемлекетке деген сенімі нығайып, инвестициялық белсенділікке қолайлы орта қалыптасады. Әсіресе шағын дүкендер, қызмет көрсету орындары, өндірістік кәсіпорындар мен отбасылық бизнес үшін бұл маңызды қолдау болмақ.

Дегенмен мораторийдің тиімділігі оның қалай жүзеге асырылатынына тікелей байланысты. Тексерулердің орнына цифрлық бақылау енгізілген жағдайда, ол кәсіпкерлерге қосымша бюрократиялық салмақ түсірмеуі керек.

Микро және шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізу бастамасы – Қазақстандағы кәсіпкерлік ортаны жақсартуға бағытталған маңызды қадамдардың бірі. Оның жүзеге асуы бизнеске түсетін әкімшілік қысымды азайтып, кәсіпкерлердің тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік беруі мүмкін.

Алайда бұл бастама әзірге талқылау сатысында екенін ескеру қажет. Үкімет пен Құрылтай депутаттары алдағы уақытта мораторийдің нақты шарттарын, қолданылу аясын және ерекшеліктерін пысықтауы тиіс.

Ең бастысы, мемлекет пен кәсіпкер арасындағы қарым-қатынас бақылау мен жазалауға емес, өзара сенімге, заңдылыққа және бизнесті дамытуға негізделуі керек. Өйткені кәсіпкерге кедергі келтірмеу – экономиканың өсуіне жасалған маңызды қолдаудың бірі.