Бес қонақ: қазақтар көктемнің қауіпті күндерін неге бұлай атаған
Қазақстандағы сәуір айындағы суытудың аясында ел ішінде «бес қонақ» туралы қайта айтыла бастады. Бұл көктемнің алдамшы кезеңін білдіретін көне халықтық атау. Бұл құбылыс жайлы El.kz шолуынан оқи аласыз.
Қазақстанда ауа райының күрт суытуына байланысты көне дала тіркесі қайта еске түседі. Алайда оның артында жай ғана әдемі фольклор емес, тұтас бір халықтық күнтізбе, маусымдық бақылаулар мен сақтық түсінігі жатыр.
Жай ғана суық емес, ерекше кезең
Қазақ дәстүрінде «бес қонақ» – бұл метафора да, жай ғана ауа райын поэтикалық сипаттау да емес. Әңгіме жылдық қалыпты есепке кірмейтін қосымша бес күн туралы болып отыр. Ежелгі түсінік бойынша әр ай шартты түрде отыз күннен тұрған, ал осы бес күн сол есептен тыс қалған. Сондықтан оларды «бес қонақ» деп атаған – яғни, күнтізбеге бөлек «келген» күндер сияқты қабылданған.
Дала адамы үшін күнтізбе қағаздағы жай схема емес, тіршілік етудің бір құралы болған. Соған қарап көшіп-қону уақыты белгіленген, шаруашылық жұмыстары жоспарланған, малдың жағдайы мен табиғаттағы өзгерістер бақыланған. Сондықтан мұндай ерекше күндер ешқашан жай формальдылық болмаған. Олар табиғаттың құбылуы мүмкін, кейде қауіпті мінез танытатынын білдірген.
Неліктен бұл атау есте сақталып қалды
Халық жадында «бес қонақ» тек күнтізбелік ұғым ретінде ғана емес, маусымдар арасындағы қауіпті өтпелі кезеңнің атауы ретінде де орнықты. Қазіргі деректерде кей өңірлерде осылай көктемгі ауа райының тұрақсыз күндерін атағаны айтылады: алғашқы жылы күндерден кейін аяқ астынан суық, жел, жаңбыр, тіпті қар қайта оралатын уақыт.
Мұнда таңғалатын ештеңе жоқ. Қазақстанның көктемі шынында да құбылмалы келеді. Мұндай уақытта адамдар қыстық киімдерін жинап қояды. Ал кешке қарай қайтадан шығаруға тура келеді: өйткені даланың тосын мінезін біле бермейміз.
Бес жолаушы туралы аңыз
«Бес қонақ» атауымен байланысты халық арасында тараған аңыз да бар. Кең таралған нұсқалардың бірінде алғашқы жылы күндерге сеніп, жеңіл киініп жолға шыққан бес жолаушы туралы айтылады. Алайда ауа райы күрт өзгеріп, суық түсіп, боран соғып, олар далада қаза тапқан. Содан бері осы қауіпті кезеңді «бес қонақ» деп атай бастаған деседі.
Мұнда жанрларды шатастырмау маңызды. Дереккөздің өзі бұл тарихи факт емес, аңыз екенін нақты көрсетеді. Бірақ мұндай әңгімелер ешқашан архивтік құжат болу үшін жасалмаған. Олардың мақсаты басқа – ұмытылмайтын бейне арқылы тіршілік ету ережесін жеткізу.
Бұл оқиғадағы ең бастысы не
«Бес қонақтағы» ең маңыздысы – қосымша күндердің өзі де, аңыздың өзі де емес. Ең бастысы – халық санасына сіңген ескерту. Ерте келген жылылыққа көзсіз сенбе. Маусым толық ауысты деп асығыс қорытынды жасама. Көктем толық орнықты деп ойлап, жолға шығып кетпе немесе шаруашылық шешімдерді ерте қабылдама. Бұл – өте көне, бірақ өте байыпты логика.
Жалпы, көшпелі мәдениет бейқамдықпен үйлесе бермейді. Дала қоғамы үшін ауа райын дұрыс бағаламау жай ғана қолайсыздық емес, адамдар мен малға тікелей қауіп болған. Сондықтан халық күнтізбесі абстрактілі білім емес, өмірлік тәжірибенің сүзгіден өткен жиынтығы ретінде қалыптасқан.
Неліктен «бес қонақ» сәуірде еске алынады
Тарихи тұрғыдан «бес қонақ» жылдың күнтізбелік құрылымымен байланысты болғанымен, халық тілінде бұл ұғым кей өңірлерде көктемгі суық қайта соғатын күндерге де ауыстырылып қолданылған. Деректерде мұндай қауіпті кезең сәуір айындағы күндерге сәйкес келуі мүмкін деген түсінік те кездеседі – яғни жылымықтан кейін қайтадан күрт суық түсуі.
Сондықтан көктем «құлдырай» бастаған сәтте бұл тіркес қайта жаңғырып отырады. Адамдар көне күнтізбенің барлық бөлшегін ұмытып қалса да, «бес қонақ» деген сөз тіркесі ауа райын дәл сипаттайтын халықтық формула ретінде сақталып қалған. «Бес қонақ» десе – ауа райынан тосын өзгеріс күту керек деген ұғым қалыптасқан.
Мұның ғылыми тұрғыдан түсіндірмесі
Метеорология тұрғысынан мұнда ешқандай мистикалық құбылыс жоқ. Қазақстанның күрт континенттік климатына тән нәрсе – маусымдық температураның қатты ауытқуы, әсіресе көктемде. Бұл кезеңде жылы және суық ауа массалары өте тез алмасып отырады. Сол себепті жазға ұқсап кеткен күннен кейін күтпеген жерден жел соғып, қар аралас жаңбыр жауып, температура айтарлықтай төмендеп кетуі мүмкін.
Бұл – ғылым тілімен айтқанда табиғи климаттық заңдылық. Ал ата-бабалар мұны өз бақылауы мен тәжірибесі арқылы дәл осыған ұқсас түрде байқаған. Қызығы да осында. Халықтық күнтізбе табиғатты өз тілінде түсіндірсе, қазіргі синоптика оны ғылыми тілмен сипаттайды. Бірақ құбылыстың өзі өзгермеген. Даладағы көктем әрдайым бірқалыпты келе бермейді: ол көбіне секірмелі түрде, «ілгері-кері» ауысып, жылылықтың тұрақты емес екенін қайта-қайта еске салып отырады.
Неліктен көне атау әлі күнге дейін сақталған
Өйткені ол әдемі әдеби ойдан емес, қайталанатын өмірлік тәжірибеден туған. Мұндай сөздер тек олардың артында нақты, таныс шындық тұрған жағдайда ғана ұзақ өмір сүреді. «Бес қонақ» – дәл сондай ұғым. Бұл музейлік ескі сөз емес, дала мінезі қайта-қайта еске салатын мәдени жады.
Көктем тағы да құбылып, ауа райы далаға тән қатал мінез көрсеткен сайын бұл ұғым қайта «іске қосылады».
Мұнда бір ерекше дәлдік бар. Кейде бір ғана көне тіркес Қазақстандағы көктемді ұзақ метеоболжамнан да жақсырақ түсіндіреді. Себебі оның ішінде күнтізбелік тәжірибе де, қателесуден сақтану да, ерте жылынады дегенге толық сенбеу керектігін еске салатын өмірлік сабақ та жинақталған.