Көпшілік бақытты сырттан іздейді. Бірі байлықтан, бірі мансаптан үміт күтеді. Ал Әбу Насыр әл-Фараби бақыттың адамның өз ішінде екенін дәлелдеген.

Әл-Фарабидің бақыт формуласы

Адамзат баласы қай дәуірде де бақыттың мәнін түсінуге ұмтылды. Бірақ әл-Фараби үшін бақыт – өткінші қуаныш немесе қол жеткен табыс емес, ол – адамның ақылы, мінезі мен рухани болмысы үйлесім тапқандағы ең биік мақсат.

Аристотельден кейін «екінші ұстаз» атанған ойшыл ғылымның сан саласын зерттей отырып, бақыт ұғымын терең философиялық деңгейде қарастырды. Оның «Бақыт жолын сілтеу», «Бақытқа жету жайында», «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» еңбектерінде бақытқа жетудің нақты жолы көрсетіледі. Ғалымның пайымынша, шынайы бақыт кездейсоқ келмейді, ол өзін тәрбиелеу, ақыл-парасатты жетілдіру және жақсы мінезді қалыптастыру арқылы келеді.

Бақыт – адам ұмтылатын ең биік мақсат

Әл-Фараби «Бақыт – әрбір адам ұмтылатын мақсат» деп түсіндіреді. Бірақ бұл жерде ойшыл бақытты жай ғана арманның орындалуы деп қарастырмайды. Оның түсінігінде бақыт – адамның ізгілікке қарай жетілуі.

Адам өмір бойы түрлі мақсат қояды. Бірі білім алғысы келеді, бірі мансапқа ұмтылады, бірі елге сыйлы болуды армандайды. Бірақ әл-Фараби үшін мұның бәрі адамның ішкі болмысын жақсылыққа бағыттағанда ғана шынайы мәнге ие болады. Егер адамның мақсаты өзіне де, өзгеге де пайда әкелмесе, ол бақытқа емес, өткінші қызыққа ғана жетуі мүмкін.

Сондықтан әл-Фарабидің бақыт туралы ойындағы басты өлшем – игілік. Адамның әрекеті де, ойы да, сөзі де ізгілікке қызмет еткенде ғана кемелдікке жақындайды.

Ғалым көрсеткен үш тірек

Әл-Фараби бақытқа жету жолында адам бойындағы үш маңызды негізге тоқталады. Олар – әрекет, жан дүниесі және ақыл-парасат.

Біріншісі – адамның іс-әрекеті. Яғни адам көреді, естиді, сөйлейді, әрекет етеді, шешім қабылдайды. Осы қабілеттердің бәрі жақсылыққа жұмсалса, адам бақытқа бастайтын жолға түседі. Жақсыны көру, жақсы сөз айту, пайдалы іске ұмтылу – бақыттың алғашқы баспалдағы.

Екіншісі – жан дүниесі. Қуану, сүйсіну, іздену, үміттену, жақсы көру секілді сезімдер адамның ішкі әлемін байытады. Ал қызғаныш, көре алмаушылық, ашу, түңілу, жек көру адамды кері тартады. Әл-Фараби бақытқа жету үшін адамның ішкі сезімі де тәрбиеленуі керек екенін аңғартады.

Үшіншісі – ақыл-парасат. Ғалым ақылды болуды жай ғана көп білу деп түсіндірмейді. Ақыл-парасат – шындықты ажырата білу, дұрыс пен бұрысты тану, білімді игілікке жұмсау. Адам білімді болғанымен, оны жамандыққа пайдаланса, ол бақытқа жете алмайды. Демек, әл-Фараби үшін ақылдың өзі ізгілікпен ұштасқанда ғана құнды.

Қанағат – бақытты сақтап қалудың жолы

Әл-Фараби іліміндегі маңызды ұғымдардың бірі – қанағат. Адам бір биікке жеткен соң, соны бағалай білуі керек. Өйткені қанағат жоғалған жерде бақыт та тұрақтамайды.

Бұл адамның армандамай, алға ұмтылмай қоюы деген сөз емес. Керісінше, әл-Фараби адам дамып, білім алып, еңбектенуі керек деп есептейді. Бірақ бұл ұмтылыс ашкөздікке, өзгені басып озуға, тоқтаусыз қанағатсыздыққа айналмауы тиіс.

Шынайы бақыт – қолда барды бағалау мен алға ұмтылудың тепе-теңдігін таба білуде.

Жақсы мінез жақсы әдеттен басталады

Әл-Фараби бақытқа жетудің тағы бір жолын адам мінезімен байланыстырады. Оның ойынша, жақсы мінез бір күнде пайда болмайды. Ол қайталанған жақсы әрекеттер арқылы әдетке айналады.

Мысалы, адам жалқаулықты жеңгісі келсе, күн сайын өзін тәртіпке үйретуі керек. Уақыт өте бұл дағдыға айналады. Дағды мінезді қалыптастырады. Ал жақсы мінез адамды ізгілікке жақындатады.

Ойшылдың бұл пікірі бүгінгі күн үшін де өзекті. Себебі адамның өмір сапасы көбіне оның күнделікті әдеттеріне байланысты. Жақсы ой, жақсы сөз, пайдалы іс, сабыр, жауапкершілік – бәрі де бақытқа апаратын жол іспеттес.

Бақыт пен денсаулықтың байланысы

Әл-Фараби бақытты тек рухани әлеммен ғана байланыстырмайды. Ол тән мен жанның тепе-теңдігіне де мән береді. Ғалым адамның мінез-құлқын жетілдіруді денсаулықты сақтаумен салыстырады.

Дене сыр берсе, адам емделеді, күтінеді, дұрыс тамақтанып, өзін қалпына келтіруге тырысады. Сол сияқты мінез де, жан да күтімді қажет етеді. Егер адамның ішкі әлемі әлсіресе, оны да тәрбиелеу, түзету, жақсылыққа бағыттау керек.

Бұл жерде әл-Фараби «алтын ортаны» ұсынады. Артық кету де, кем қалу да адамды тепе-теңдіктен айырады. Бақытқа жету үшін адам тәнін де, жанын да, ақылын да үйлесімде ұстауы қажет.

Төрт ізгілік: бақытқа апарар жол

«Бақытқа жету жайында» еңбегінде әл-Фараби адамды шынайы бақытқа жеткізетін бірнеше маңызды қасиетті атап өтті. Олар – теориялық ізгілік, ойшылдық ізгілік, этикалық ізгілік және практикалық өнер.

Теориялық ізгілік – дүниені тану, білімге ұмтылу, ақиқатты іздеу. Ойшылдық ізгілік – ойды пайдалы іске бағыттау. Этикалық ізгілік – адамның тек өзі үшін емес, қоғам үшін де жақсылық ойлауы. Ал практикалық өнер – осы ізгіліктерді өмірде іске асыру.

Яғни әл-Фараби үшін бақыт адамның күнделікті әрекетінде көрінуі керек. Білім де, ақыл да, жақсы ниет те нақты іске айналғанда ғана шынайы құндылыққа ие болады.

Бақыт – жеке адамның ғана емес, қоғамның да мұраты

Әл-Фарабидің бақыт туралы ілімі жеке адаммен шектелмейді. Ол бақытты қоғаммен, қала өмірімен, басшының парасатымен байланыстырады. Ол «Азаматтық саясат», «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары», «Қайырымды қала басшысының қасиеттері», «Мемлекет қайраткерінің нақыл сөздері» атты трактаттарында бақыт ұғымына терең бойлаған.

Ғалымның ойынша, қоғам бақытты болуы үшін оны басқаратын адам да кемел, әділ, ақылды, ізгі болуы керек. Себебі адамның бақыты өмір сүріп отырған ортасынан бөлек қалыптаспайды. Қоғамда әділет, білім, адамгершілік, тәртіп пен мейірім болса, сол ортадағы адам да кемелденуге мүмкіндік алады.

Бақыттың мәні

Әбу Насыр әл-Фараби бақытты бірнеше қырынан сипаттайды:

Бақыт – адамның рухани және тәндік мүмкіндіктері толық іске асқан кездегі ең жоғары күй.

Бақыт – ақиқатқа ұмтылып, шындықты тануға бағытталған саналы әрекеттің нәтижесі.

Бақыт – үздіксіз жетілудің, өзін дамыту мен кемелденудің шарықтау шегі.

Бақыт – философиялық ойдың өзегі, адам өмірінің мәнін түсіндіретін басты ұғым.

Бақыт – теориялық таным, ойлау мәдениеті, адамгершілік және іс-әрекет біріккенде туындайтын құндылық.

Бақыт – адамның өміріне мән беретін, тіршілікті мазмұнмен толықтыратын ерекше күй.

Бақыт – тек жеке адамға ғана тән емес, қоғамдағы ортақ үйлесім мен бірліктің нәтижесі.

Бақыт – әділетті жүйе орнап, парасатты басшы мен дана адамдардың ықпалымен қалыптасатын қоғамдық құбылыс.