Банктер неге несие пайызын төмендетуге асықпайды? Ұлттық банк түсіндірді

Қазақстан Ұлттық банкінің төрағасы Тимур Сүлейменов базалық мөлшерлеменің төмендеуі несие пайыздарының арзандауына қалай әсер ететінін түсіндірді.

Брифинг барысында журналист базалық мөлшерлеме төмендегеніне қарамастан, қазақстандықтар үшін несиелердің әлі де қымбат екенін атап өтті.

Ұлттық банк төрағасы мұның себебін түсіндіріп, базалық мөлшерлеменің өзгеруі банк несиелерінің пайыздық мөлшерлемесіне бірден әсер етпейтінін айтты.

«Біз экономикалық журналистермен бұл мәселені бірнеше рет талқыладық. Ақша-кредит саясатының, атап айтқанда, базалық мөлшерлеменің өзгеруінің әсері белгілі бір уақыт өткеннен кейін ғана байқалады. Яғни бүгін базалық мөлшерлемені төмендету туралы шешім қабылдасақ, бұл Halyk Bank, ForteBank, Банк ЦентрКредит немесе Freedom Bank бірден несие шарттарын қайта қарайды деген сөз емес. Банктердің кәсіпорындармен жасалған қолданыстағы келісімшарттары бар. Онда нақты пайыздық мөлшерлемелер көрсетілген», – деді Сүлейменов.

Оның айтуынша, келісімшарт мерзімі аяқталған сайын несие беру талаптары қайта қаралуы мүмкін.

Мәселен, бұрын 17-18 пайызбен несие алған кәсіпкер базалық мөлшерлеме төмендегеннен кейін банкке жүгініп, несиені 15–16 пайызбен рәсімдеуді ұсына алады.

Алайда қолданыстағы келісімшарттың мерзімі аяқталмайынша, онда көрсетілген талаптар сақталады. Бұл қағида базалық мөлшерлеме төмендегенде де, көтерілгенде де бірдей қолданылады.

Ұлттық банк төрағасының айтуынша, базалық мөлшерлеменің өзгеруі несие нарығына әсер етуі үшін белгілі бір уақыт қажет.

«Әдетте бұл кезең 9-12 айды құрайды. Ал кейбір несие өнімдері бойынша одан да ұзақ болуы мүмкін. Қазір біз бұл өзгерістердің алғашқы нәтижелерін байқап отырмыз. Жыл басынан бері экономикадағы несие мөлшерлемелері шамамен 1 пайыздық тармаққа төмендеді. Демек, несиелердің арзандау процесі басталды және алдағы уақытта біртіндеп жалғасады», – деді ол.

Сүлейменов базалық мөлшерлеме төмендегенімен, барлық несие бойынша пайыздар бірдей болмайтынын атап өтті.

«Мысалы, банктің 20-30 мың қарыз алушысы бар делік. Олардың әрқайсысымен жеке несие келісімшарты жасалған және пайыздық мөлшерлемелері әртүрлі. Жаңа келісімшарт жасалғанда немесе бұрынғы шарттар қайта қаралғанда базалық мөлшерлеме ескеріледі. Бірақ бұл несие пайызы базалық мөлшерлемемен бірдей болады дегенді білдірмейді», – деді Ұлттық банк басшысы.

Оның сөзінше, банктер несие беру кезінде қарыз алушының кредиттік тарихын, кепіл мүлкінің бар-жоғын, бизнес-жоспарының сапасын және басқа да тәуекелдерді ескереді.

Сондықтан базалық мөлшерлеме банктер үшін негізгі бағдар болғанымен, әрбір клиентке ұсынылатын несие шарттары жеке белгіленеді.

Қазақстанда доллар неге арзандап жатыр?

Бұған дейін Тимур Сүлейменов теңгенің нығаюына және доллар бағамының төмендеуіне әсер еткен үш негізгі себепті атаған болатын.

Біріншісі – экспорт көлемінің артуы. Оның айтуынша, мұнай бағасы 70–80 пайызға, ал мыс пен басқа да металдардың бағасы 11–15 пайызға өскен. Соның нәтижесінде Қазақстан экспорты 27 пайызға ұлғайып, ішкі валюта нарығына доллар көбірек түсе бастаған.

Екіншісі – шетелдік инвестициялар. Шетелдік инвесторлар Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына шамамен 5–6 миллиард доллар салған.

Үшіншісі – сырттан тартылған қарыздар. Банктер мен квазимемлекеттік компаниялар шетелден доллармен қарыз алып, кейін оны теңгеге айырбастайды. Бұл қаражат ел ішіндегі жобаларды қаржыландыруға жұмсалады.

Сүлейменовтің айтуынша, валюта нарығында доллардың көбеюіне байланысты ешқандай жасырын немесе белгісіз қаржы көздері жоқ. Доллар бағамы нарықтағы сұраныс пен ұсыныс негізінде қалыптасады, ал Ұлттық банк бағамның қалыптасуына араласпайды.

Базалық мөлшерлеме – Қазақстан Ұлттық банкінің ақша-кредит саясатын жүргізудегі негізгі құралы.

Ол қаржы нарығындағы ақшаның құнына әсер етіп, банктердің депозиттер мен несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемелерді белгілеуіне ықпал етеді.

Базалық мөлшерлеме төмендеген кезде банктердің қаржы тарту құны да біртіндеп азаюы мүмкін. Бұл өз кезегінде халық пен бизнеске берілетін несиелердің арзандауына жағдай жасайды.

Алайда несие пайызының нақты төмендеуі банктердің қаржыландыру шығындарына, нарықтағы бәсекеге және қарыз алушылардың тәуекел деңгейіне байланысты.

Еске салайық, 1 қазаннан бастап Қазақстанда интернет арқылы тұтынушылық несие рәсімдейтін азаматтарға қосымша тексеру талаптары енгізілді.

Енді онлайн несие алмас бұрын клиенттер жеті сұраққа жауап беруі тиіс.

Банктер бұл сұрақтар арқылы азаматтың алаяқтардың ықпалымен әрекет етіп отырмағанын және қарызға алынған ақшаны «қауіпсіз шот» деп аталатын есепшотқа аударуды жоспарламағанын анықтауға тырысады.

Осылайша, Ұлттық банк базалық мөлшерлеменің төмендеуі несиелердің бірден арзандауына әкелмейтінін түсіндірді. Банк несиелері бойынша пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуі кезең-кезеңімен жүзеге асады және оның толық әсері бірнеше айдан кейін байқалуы мүмкін.