Балалар семіздігі өршіп барады: Қазақстанның қай өңірлерінде жағдай ең күрделі?

Қазақстанда балалар арасындағы семіздік мәселесі жылдан-жылға өзекті болып келеді. Бұрын бұл мәселе көбіне дамыған мемлекеттерге тән құбылыс саналса, бүгінде елімізде де артық салмақ пен семіздік балалар денсаулығына төнген басты қауіптердің біріне айналды.

Мамандардың айтуынша, дұрыс тамақтанбау, қозғалыс белсенділігінің төмендеуі, гаджеттерге тәуелділік және өмір салтының өзгеруі балалар арасында семіздіктің кең таралуына әсер етіп отыр.

Қай өңірлерде балалар семіздігі жиі кездеседі?

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, республика бойынша балалар арасындағы семіздік деңгейі орташа көрсеткіштен жоғары тіркелген өңірлер қатарында:

• Шығыс Қазақстан облысы;
• Маңғыстау облысы;
• Қостанай облысы;
• Атырау облысы;
• Қарағанды облысы;
• Абай облысы;
• Алматы қаласы;
• Шымкент қаласы.

Министрлік бұл өңірлерде балалар мен жасөспірімдердің арасында артық салмақтың жиі кездесуі өмір салтының өзгеруімен, дұрыс тамақтану мәдениетінің төмендігімен және физикалық белсенділіктің жеткіліксіздігімен байланысты екенін атап өтті.

Медициналық статистика не дейді?

2025 жылғы ресми медициналық статистикаға сәйкес, 0-14 жас аралығындағы балалар арасында семіздік алғаш рет 100 мың балаға шаққанда 36,9 жағдай ретінде тіркелген. Бұл көрсеткіш:

• 2023 жылы – 40,5;
• 2024 жылы – 42,6;
• 2025 жылы – 36,9.

Ал 15-17 жас аралығындағы жасөспірімдер арасында семіздік алғаш рет 100 мың тұрғынға шаққанда 82,1 жағдай болған. Бұған дейін бұл көрсеткіш:

• 2023 жылы – 76,1;
• 2024 жылы – 95,5 болған.

Мамандар статистикадағы ауытқуларға қарамастан, балалар арасындағы артық салмақтың кең таралуы әлі де өзекті мәселе екенін айтады.

Қазақстандағы жағдай халықаралық ұйымдарды да алаңдатады

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) деректеріне сәйкес, Қазақстанда 6-9 жас аралығындағы балалардың шамамен 21 пайызы артық салмақ немесе семіздікке шалдыққан.

Әсіресе ұл балалар арасында өсім жоғары. Егер 2015 жылы сегіз жастағы ұлдардың шамамен 5 пайызы ғана артық салмақпен тіркелсе, 2020 жылға қарай бұл көрсеткіш 24 пайызға дейін өскен. Ал қыз балалар арасында бұл деңгей шамамен 18 пайыз көлемінде сақталған.

Бұл көрсеткіштер балалардың тамақтану мәдениеті мен өмір салтына қатысты жүйелі өзгерістер қажет екенін көрсетеді.

Семіздік – тек сыртқы келбет мәселесі емес

Дәрігерлер семіздікті косметикалық кемшілік емес, созылмалы ауру ретінде қарастырады. Артық май тінінің шамадан тыс жиналуы ағзадағы көптеген жүйелердің қызметіне кері әсер етеді.

Балалардағы семіздік:

• қант диабетінің;
• жүрек-қантамыр ауруларының;
• артериялық гипертонияның;
• бауырдың майлануының;
• буын ауруларының;
• ұйқыдағы тыныс тоқтауының;
• зат алмасу бұзылыстарының даму қаупін арттырады.

Сонымен қатар семіздік баланың психологиялық жағдайына да әсер етеді. Артық салмағы бар балалар құрдастарының мазағына ұшырап, өзіне деген сенімділігін жоғалтып, күйзеліске түсуі мүмкін.

Балалар неге семіреді?

Дәрігерлердің айтуынша, балалардағы семіздіктің негізгі себебі – ағза жұмсайтын энергиядан әлдеқайда көп калория қабылдау.

Оған әсер ететін негізгі факторлар:

• жоғары калориялы тағамдарды көп тұтыну;
• тәтті сусындар мен фастфудтың кең таралуы;
• қозғалыстың азаюы;
• компьютер, телефон және теледидар алдында ұзақ уақыт отыру;
• ұйқы режимінің бұзылуы;
• тұқым қуалайтын бейімділік;
• эндокриндік аурулар;
• гормондық дәрілерді ұзақ қолдану;
• тұрақты күйзеліс.

Көптеген отбасында баланың толық болғаны денсаулықтың белгісі деген түсінік әлі де сақталған. Мамандар бұл көзқарастың дұрыс еместігін айтады. Баланы шамадан тыс тамақтандыру оның болашақ денсаулығына қауіп төндіреді.

Семіздіктің түрлері

Балалардағы семіздік негізінен екі топқа бөлінеді.

Бастапқы (алиментарлық) семіздік – дұрыс тамақтанбау мен тұқым қуалаушылыққа байланысты дамиды.

Екіншілік семіздік – қалқанша безі, гипофиз, бүйрекүсті бездері секілді эндокриндік жүйе аурулары немесе генетикалық синдромдардың салдары болуы мүмкін.

Сондықтан семіздік байқалған жағдайда тек диетаға жүгіну жеткіліксіз. Бала міндетті түрде дәрігердің толық тексеруінен өтуі қажет.

Орталық Азияда жаңа үрдіс қалыптасып келеді

БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (FAO) сарапшылары Қазақстанды Орталық Азиядағы «қосарланған тамақтану проблемасы» бар елдердің қатарына жатқызады.

Яғни бір жағынан халықтың бір бөлігінде дұрыс тамақтанбау мәселесі сақталса, екінші жағынан артық салмақ пен семіздік күрт өсіп келеді.

FAO мәліметтері бойынша:

• Орталық Азияда 5 жасқа дейінгі балалардың 6,4%-ы артық салмақпен өмір сүреді;
• Қазақстанда бұл көрсеткіш – 8,7%;
• Қырғызстанда – 9,9%;
• Өзбекстанда – 5,5%;
• Тәжікстан мен Түрікменстанда – 5%-дан төмен.

Сарапшылардың пікірінше, азық-түліктің қолжетімді болуы оның міндетті түрде пайдалы екенін білдірмейді. Көптеген отбасының ас мәзірінде калория жоғарылағанымен, дәрумендер мен минералдарға бай тағамдар азайған.

Қаржы тапшылығы да әсер етеді

Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, қазақстандықтардың 3,2 пайызы қаржылық қиындықтарға байланысты пайдалы тағам сатып ала алмайтынын айтқан.

Бұл көрсеткіш:

• әйелдер арасында – 3,8%;
• ерлер арасында – 2,2%;
• жұмыссыз азаматтар арасында – 5,7%.

Яғни дұрыс тамақтану тек адамның таңдауына ғана емес, әлеуметтік жағдайына да тәуелді.

Емдеу және алдын алу

Мамандардың пікірінше, балалар семіздігін емдеудің негізі – өмір салтын өзгерту.

Негізгі ұсыныстар:

• тәтті және майлы тағамдарды азайту;
• фастфуд пен газдалған сусындардан бас тарту;
• көкөніс, жеміс-жидек және ақуызға бай тағамдарды көбейту;
• күніне жеткілікті мөлшерде су ішу;
• күн сайын кемінде бір сағат дене белсенділігімен айналысу;
• гаджет қолдану уақытын шектеу;
• ұйқы режимін сақтау.

Қажет болған жағдайда бала эндокринолог, диетолог, психолог және басқа да мамандардың бақылауында ем қабылдайды.

Балалар семіздігі бүгінде тек медицина саласының ғана емес, бүкіл қоғамның мәселесіне айналып отыр. Сарапшылар дұрыс тамақтану мәдениетін қалыптастыру, мектептерде дене белсенділігін арттыру және ата-аналардың жауапкершілігін күшейту арқылы ғана бұл үрдісті тоқтатуға болатынын айтады.

Егер жүйелі алдын алу шаралары қабылданбаса, алдағы жылдары Қазақстанда семіздікпен байланысты қант диабеті, жүрек-қантамыр аурулары және басқа да созылмалы дерттердің көбею қаупі жоғары. Сондықтан балалардың денсаулығына инвестиция салу – елдің болашағына салынған инвестиция екені сөзсіз.