Әлеуметтік мемлекет пен масылдық: екеуінің айырмашылығы неде?

Әлеуметтік көмек, жәрдемақы, атаулы қолдау, тегін білім мен медициналық қызмет – әлеуметтік мемлекеттің негізгі белгілерінің бірі. Мемлекет азаматтардың әл-ауқатын жақсарту, әлеуметтік теңсіздікті азайту және қиын жағдайға тап болған адамдарға қолдау көрсету үшін түрлі бағдарламаларды жүзеге асырады. Алайда қоғамда әлеуметтік қолдау мен масылдық ұғымдары жиі қатар айтылады. Бірі мемлекеттің азамат алдындағы міндеті болса, екіншісі адамның өз мүмкіндігі мен жауапкершілігін пайдаланбай, үнемі сырттан көмек күтуімен байланысты. Ендеше, әлеуметтік мемлекет пен масылдықтың ара-жігі қай жерден ажырайды?

Әлеуметтік мемлекет дегеніміз не?

Әлеуметтік мемлекет – азаматтардың лайықты өмір сүруіне жағдай жасауға, әлеуметтік құқықтарын қорғауға және қоғамдағы теңсіздікті азайтуға бағытталған мемлекеттік басқару үлгісі.

Мұндай мемлекетте адамның тек еңбек ету қабілеті мен табысы ғана емес, өмірлік жағдайы да ескеріледі. Мәселен, мүмкіндігі шектеулі азаматтар, көпбалалы отбасылар, жұмысынан айырылған адамдар, зейнеткерлер мен әлеуметтік тұрғыдан осал топтар мемлекет тарапынан қолдау алады.

Қазақстан Конституциясының 1-бабында еліміздің өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтыратыны жазылған. Бұл – мемлекеттің азаматтардың әл-ауқаты мен әлеуметтік қорғалуына жауапкершілік алатынын білдіреді.

Әлеуметтік мемлекеттің міндеті тек жәрдемақы төлеумен шектелмейді. Ол сапалы білім мен медициналық қызметтің қолжетімділігін қамтамасыз етуге, жұмыспен қамтуға, кәсіби даярлауға, еңбек құқықтарын қорғауға және азаматтардың экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталады.

Масылдық дегеніміз не?

Масылдық – адамның өз мүмкіндігі мен еңбек ету қабілетін пайдалануға ұмтылмай, өзгелердің немесе мемлекеттің көмегіне тұрақты түрде тәуелді болу ұстанымы.

Бұл жерде маңызды бір жайт бар: әлеуметтік көмек алу адамның масыл екенін білдірмейді. Адам денсаулығына, жасына, отбасылық жағдайына немесе жұмыссыз қалуына байланысты уақытша не ұзақ мерзімді қолдауға мұқтаж болуы мүмкін. Мұндай жағдайда мемлекеттік көмекті пайдалану – заңды құқық.

Ал масылдық мәселесі адамның еңбек етуге, білім алуға, кәсіби дағдыларын дамытуға мүмкіндігі бола тұра, жауапкершіліктен жалтаруымен байланысты қарастырылады.

Мысалы, жұмысынан айырылған азаматқа мемлекет жұмыссыздық бойынша әлеуметтік төлем беріп, жаңа мамандық игеруге немесе жұмысқа орналасуға көмектессе, бұл – әлеуметтік қолдау. Ал еңбекке қабілетті адам жұмыс істеуге және табыс табуға мүмкіндігі бола тұра, үнемі өзгелердің есебінен өмір сүруді таңдаса, бұл масылдық ұғымына жақын.

Дегенмен адамның нақты жағдайын ескермей, оны сырттай масыл деп бағалау дұрыс емес. Жұмыссыздық, төмен жалақы, күтім міндеттері немесе еңбек нарығындағы шектеулер адамның жұмысқа орналасуына кедергі келтіруі мүмкін.

Әлеуметтік қолдау мен масылдықтың негізгі айырмашылығы

Екі ұғымның айырмашылығын бірнеше мысал арқылы түсіндіруге болады.

Біріншіден, әлеуметтік қолдау адамның мүмкіндігін кеңейтуге бағытталады. Мысалы, мемлекет аз қамтылған отбасылардың балаларына білім алуға жағдай жасайды, жұмыссыз азаматтарды қайта даярлау курстарына жібереді. Мұндағы мақсат – адамның өз бетінше табыс табуына мүмкіндік беру.

Екіншіден, әлеуметтік көмек өмірлік қиындықты еңсеруге арналған. Ауыр науқасқа шалдыққан адамға, еңбекке жарамсыз азаматқа немесе асыраушысынан айырылған отбасына берілетін жәрдемақы – қоғамның әлеуметтік жауапкершілігінің көрінісі.

Үшіншіден, масылдық адамның жеке жауапкершілігімен байланысты. Егер азаматтың еңбек етуге мүмкіндігі бола тұра, ол өз әлеуетін пайдаланудан бас тартып, барлық қажеттілігін өзгелердің есебінен өтеуді тұрақты әдетке айналдырса, бұл мәселе туындайды.

Осы тұрғыдан алғанда, әлеуметтік мемлекет азаматты қолдауға бағытталса, масылдық – қолдауға тәуелділікті өзгеріссіз сақтауға ұмтылу.

Әлеуметтік көмек адамды еңбекке ынталандыруы керек

Әлеуметтік саясаттың тиімділігі бөлінген қаражат көлемімен ғана өлшенбейді. Оның нәтижесі азаматтардың өмірлік жағдайын жақсартуға, кедейлікті азайтуға және экономикалық белсенділігін арттыруға қаншалықты ықпал еткенімен бағаланады.

Сондықтан заманауи әлеуметтік саясатта көмектің бірнеше түрі қатар қолданылады. Бір жағынан, мемлекет мұқтаж азаматтарға қаржылай қолдау көрсетеді. Екінші жағынан, оларды жұмысқа орналастыру, кәсіптік оқыту, шағын бизнес ашуға жағдай жасау және еңбек нарығына бейімдеу шараларын ұсынады.

Мұндай тәсіл әлеуметтік көмекті адамның тұрақты табыс көзіне айналдыруды емес, қиын жағдайдан шығуына көмектесетін құрал ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге әлеуметтік төлемдерді тағайындау кезінде әділдік пен ашықтық маңызды. Көмек шын мәнінде мұқтаж адамдарға жетіп, мемлекеттік ресурстардың мақсатсыз пайдаланылуына жол берілмеуі керек.

Әлеуметтік жауапкершілік – ортақ міндет

Әлеуметтік мемлекет пен азаматтың жауапкершілігі бір-біріне қайшы келмейді. Керісінше, олар өзара толықтырады. Мемлекет азаматқа білім алуға, еңбек етуге, денсаулығын сақтауға және қиын жағдайда қолдау алуға мүмкіндік береді. Ал азамат өз қабілеті мен мүмкіндігіне қарай қоғамның дамуына үлес қосады.

Бұл ретте әлеуметтік көмекті алушыны бірден масыл ретінде қарастыруға болмайды. Өйткені әр адамның өмірлік жағдайы әртүрлі. Әлеуметтік әділеттілік дегеніміз – көмекке мұқтаж адамды қолдау ғана емес, оның қоғамға қайта араласуына мүмкіндік жасау.

Қорыта айтқанда, әлеуметтік мемлекет – азаматтың құқығы мен әл-ауқатын қорғауға арналған жүйе, ал масылдық – жеке жауапкершілік пен бастаманың әлсіреуіне қатысты ұғым. Мемлекеттің міндеті – азаматты қолдаусыз қалдырмау, ал әлеуметтік саясаттың маңызды мақсаты – оның өз мүмкіндігін жүзеге асыруына жағдай жасау. Нағыз әлеуметтік тұрақтылық та осы екі қағиданың тепе-теңдігіне байланысты.