Абай – ақын ғана емес: ұлы ойшыл туралы сіз білмейтін қызықты деректер

Абайды мектеп оқулығындағы өлеңдерінен білеміз. «Қыс», «Жаз», «Ғылым таппай мақтанба» деп жатқа айттық, қара сөздерін талдадық. Бірақ біз білетін ақынның ар жағында ел ісіне араласқан қайраткер, музыка жазған сазгер, әлем әдебиетін қазақша сөйлеткен аудармашы, кітап пен білімге ерекше құштар ойшыл тұр. Абай өміріндегі кей деректер оның бізге таныс бейнесін басқа қырынан ашады.

Абайдың шын есімі – Ибраһим

Бүгінде бүкіл әлем «Абай» деп танитын ақынға азан шақырып Ибраһим деген есім берілген. Ал «Абай» атын әжесі Зере қойған. Болашақ ақынның бала күнінен сөзге, әңгімеге жақын өсуіне де әжесінің ықпалы зор болған. Зере немересіне ел аузындағы аңыз-әңгімелерді, ертегілерді айтып отырған.

Абайдың анасы Ұлжан да сөзге шешен, әзіл-қалжыңға ұста адам болған. Осылайша кейін қазақтың сөз өнерін жаңа деңгейге көтерген баланың алғашқы әдеби ортасы өз отбасы еді.

Медреседен басталған білім жолы

Абай Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқыды. Мұнда араб, парсы тілдерін меңгеріп, Шығыс шайырларының шығармаларына ден қойды. Бірақ оның ізденісі мұнымен тоқтамады.

Кейін орыс тілін меңгеріп, Пушкин, Лермонтов, Крылов сынды қаламгерлердің еңбектерін оқыды. Батыс ойшылдарының шығармаларымен танысты. Яғни Абайдың дүниетанымында қазақтың дәстүрлі ортасы, Шығыс әдебиеті мен Батыс мәдениеті тоғысты.

Ақын болудан бұрын ел ісін көрді

Абайдың өміріндегі қызықты кезеңдердің бірі – оның ел басқару ісіне ерте араласуы. Әкесі Құнанбай оны 13 жасынан бастап қасына ертіп, түрлі даулар мен билік мәселелеріне қатыстырған.

Жас Абай осылайша адам мінезін, ру арасындағы тартысты, билікке таласты, әділет пен әділетсіздікті ерте таныды. Кейін қара сөздерінде кездесетін қоғам, мінез, мансап, мақтан мен надандық туралы өткір ойлардың артында осындай өмірлік тәжірибе де жатты.

Абай заң жазуға қатысқан

Абайдың көп айтыла бермейтін қырларының бірі – құқық мәселесіне араласуы. 1885 жылы Қарамола съезінде ол төбе би болып сайланып, қазақ қоғамындағы дауларды реттеуге арналған ережелерді әзірлеуге атсалысқан.

Бұл дерек Абайдың өз дәуіріндегі қоғамдық өмірді сырттай бақылап қана қоймай, оны өзгертуге тікелей араласқанын аңғартады.

Пушкиннің Татьянасына ән жазған

Абай аударманы түпнұсқаны қазақшаға көшіру деп қана түсінбеген. Пушкиннің «Евгений Онегинінен» үзінділерді тәржімалап, Татьяна мен Онегиннің хаттарын қазақ даласына таныстырды.

Ең қызығы, «Татьянаның хатына» ән шығарды. Сөйтіп орыс романының кейіпкері қазақ даласында өлеңмен ғана емес, әнмен де тарады.

Оның домбырасы бүгінге дейін сақталған

«Желсіз түнде жарық ай», «Көзімнің қарасы», «Айттым сәлем, Қаламқас» – Абайдың ақындығымен қатар композиторлық талантын танытқан шығармалар.

Абай ұстаған домбыра да бүгінге жеткен. Оның ерекшелігі – үш ішекті болуы. Құнды жәдігер ақынның музыка әлемімен байланысын көрсететін тарихи мұралардың бірі саналады.

Алғашқы кітабын өзі көре алмады

Бүгінде Абай шығармалары әлемнің түрлі тілінде басылып келеді. Бірақ ақын көзі тірісінде өзінің жеке жинағын көре алмады.

Абай 1904 жылы дүниеден өтті. Ал тұңғыш өлеңдер жинағы бес жылдан кейін – 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрді. Ақын мұрасын жинап, кітап етіп шығаруға Кәкітай Ысқақұлы мен Тұрағұл Абайұлы еңбек сіңірді.

Қара сөздерін не үшін жазды?

Абайдан бізге 45 қара сөз жетті. Оларда ақын оқырманға өлеңдегідей бейнелі тілмен ғана емес, тікелей ой тастайды. Неге адам жалқау болады? Неге мақтанға құмармыз? Білімді не үшін алу керек? Адамды адам ететін не?

Бір ғасырдан астам уақыт бұрын қойылған осы сұрақтардың көбі әлі ескірген жоқ. Абайдың ерекшелігі де осында. Ол өз дәуірінің мәселесін жазды, бірақ адам табиғаты туралы айтты.

Біз Абайды толық танып болдық па?

Абайды тек ақын деп қабылдау оның тұлғасын бір ғана қырынан танумен тең. Оның өмірінде әдебиет те, музыка да, философия да, аударма да, ел басқару мен құқық мәселесі де қатар жүрді.

Сондықтан Абайды қайта оқу – бұрыннан таныс өлеңдерді қайталау емес. Кейде бір қара сөзін қайта ашудың өзі біз білетін Абайдың ар жағынан мүлде басқа Абайды танытады.