12 Қараша, 14:42
Сән мен жылдамдық үйлесімі: әлемдік сән үйлері қолтаңбасын қалдырған бес автокөлікСыбайлас жемқорлық – мемлекеттің экономикалық дамуына кедергі келтіріп қана қоймай, қоғамның билікке деген сенімін әлсірететін күрделі мәселе. Ол бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалуына, мемлекеттік қызмет сапасының төмендеуіне және азаматтардың тең мүмкіндіктерінің шектелуіне әкеледі. Сондықтан жемқорлыққа қарсы күрес тек пара алған адамды ұстаумен немесе қылмыстық іс қозғаумен шектелмеуі керек. Оның түпкі мақсаты – заң үстемдігін қамтамасыз етіп, мемлекеттік басқарудың ашықтығын қалыптастыру.
Қазақстанда 18 қараша – Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет органдарының күні. Бұл кәсіби мереке 2014 жылы ұлттық заңнамаға «сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет органдары» деген ұғым енгізілген күнмен байланысты. Ал 2019 жылы Мемлекет басшысының Жарлығымен Президентке тікелей есеп беретін Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі құрылды.
Мерекенің мәні – осы салада қызмет ететін мамандардың жұмысын атап өтумен қатар, қоғам үшін маңызды бір мәселені қайта ой елегінен өткізу: сыбайлас жемқорлықты азайту үшін мемлекет пен азаматтар не істеуі керек?
Сыбайлас жемқорлық неге қауіпті?
Сыбайлас жемқорлықты тек пара алу немесе қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану деп түсіну жеткіліксіз. Оның ауқымы әлдеқайда кең. Заңсыз артықшылық беру, бюджет қаражатын жымқыру, мемлекеттік сатып алудағы мүдделер қақтығысы, қызметке таныстық арқылы орналастыру және лауазымдық мүмкіндікті жеке пайдаға пайдалану да осы мәселеге жатады.
Мұндай әрекеттердің салдары бір ғана қылмыстық іспен шектелмейді. Мәселен, мемлекеттік сатып алуда бәсекелестік бұзылса, сапасыз тауар мен қызметке бюджеттен артық ақша жұмсалуы мүмкін. Ал мемлекеттік қызметке кәсіби білімі мен қабілетіне емес, жеке байланысына қарай адам тағайындалса, тұтас мекеменің жұмысы әлсірейді.
Ең бастысы – жемқорлық азаматтардың әділдікке деген сенімін төмендетеді. Заң бәріне бірдей жұмыс істемейді деген түсінік қалыптасқан жерде қоғамның мемлекеттік институттарға деген сенімі де әлсірейді. Сондықтан сыбайлас жемқорлықпен күрес экономикалық қана емес, әлеуметтік және саяси тұрақтылық мәселесі болып саналады.
Қазақстандағы жүйе қалай өзгерді?
Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жүйесі соңғы жылдары институционалдық өзгерістерден өтті. 2025 жылғы 30 маусымда Президент Жарлығымен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Ұлттық қауіпсіздік комитетіне қосу арқылы қайта ұйымдастырылды. Оның орнына ҰҚК-нің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі құрылды.
Бұл ретте бұрынғы агенттіктің барлық функциясы бір ведомствода қалған жоқ. Сыбайлас жемқорлық қылмыстарын анықтау, жолын кесу және тергеу міндеттері ҰҚК құрылымына берілсе, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты қалыптастыру, үйлестіру, алдын алу және қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастыру функциялары Мемлекеттік қызмет істері агенттігіне өтті.
Яғни жаңа құрылымда құқық қорғау және профилактикалық бағыттар институционалдық тұрғыдан бөлінді. Мұндағы негізгі мақсат – қылмыстық құқық бұзушылықтарға қарсы іс-қимылды күшейте отырып, олардың туындауына себеп болатын жағдайларды алдын ала жою.
Қылмыстық істер мен қайтарылған қаражат
Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметінше, 2025 жылы сыбайлас жемқорлыққа қатысты 895 адамның заңсыз әрекетінің жолы кесілген. 1 052 қылмыстық іс қозғалып, 969 іс бойынша тергеу аяқталған. Оның 860-ы сотқа жолданған.
Аталған құқық бұзушылықтардың басым бөлігі пара алу және бюджет қаражатын жымқыру фактілеріне қатысты болған. Сонымен қатар мемлекет бюджетіне 16,1 миллиард теңге қайтарылып, құны 3,3 миллиард теңге болатын мүлікке тыйым салынған.
Сыбайлас жемқорлық фактілері туралы хабарлағаны үшін 61 адамға жалпы сомасы 24,2 миллион теңге сыйақы берілген. Бұл деректер жемқорлыққа қарсы жұмыстың тек құқық бұзушыларды анықтаумен шектелмей, заңсыз иемденілген қаражатты мемлекетке қайтару және азаматтарды құқық бұзушылық туралы хабарлауға ынталандыру бағыттарын да қамтитынын көрсетеді.
Алайда қылмыстық істер мен қайтарылған қаражат көлемі мәселенің толық шешілгенін білдірмейді. Негізгі көрсеткіш – осындай құқық бұзушылықтардың қайталануын азайту, мемлекеттік ресурстардың сақталуын қамтамасыз ету және қоғамда заңсыз әрекетке төзбеушілік қалыптастыру.
Жазалаудан бұрын алдын алу маңызды
Сыбайлас жемқорлықпен күрестің тиімділігі құқық бұзушылық болғаннан кейінгі әрекетпен ғана өлшенбейді. Мемлекеттік жүйеде пара беруге, бюджет қаржысын иемденуге немесе қызметтік өкілеттікті жеке мақсатта пайдалануға мүмкіндік беретін жағдайлар неғұрлым аз болса, жемқорлық тәуекелі де соғұрлым төмендейді.
Қазақстанның 2022-2026 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының тұжырымдамасында да алдын алу шараларына басымдық берілген. Бұл бағытта мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектордағы тәуекелдерді талдау, мемлекеттік сатып алудың ашықтығын арттыру, қызметтерді цифрландыру және қоғамның бақылауын күшейту көзделген.
Мәселен, 2025 жылы мемлекеттік сатып алу туралы заңнама жетілдіріліп, бір көзден сатып алу негіздері қысқартылды. Сондай-ақ мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектор субъектілерінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің картограммаларын қалыптастыру жұмысы жүргізілді. Мұндай құралдар қай салада және қандай лауазымдарда жемқорлық тәуекелі жоғары екенін анықтауға мүмкіндік береді.
Цифрландыру да маңызды рөл атқарады. Мемлекеттік қызметтерді автоматтандыру, өтініштерді электронды қабылдау және шешім қабылдау үдерістерін ашық ету азамат пен шенеунік арасындағы тікелей байланысты азайтады. Бұл тұрмыстық жемқорлықтың алдын алуға көмектеседі.
Жемқорлықпен күрес – тек мемлекеттік органдардың міндеті емес
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың нәтижесі қоғамның ұстанымына да байланысты. Егер азамат мәселені заңды жолмен шешудің орнына таныс іздеп, кезексіз қызмет алу үшін ақша ұсынса, ал кәсіпкер мемлекеттік тапсырысқа қатысу үшін заңсыз төлем жасауға дайын болса, онда жемқорлыққа қолайлы орта сақталады.
Сондықтан пара бермеу мен алмау – тек құқықтық талап емес, қоғамдық жауапкершілік. Азаматтар заңсыз сыйақы талап ету фактілері туралы құзырлы органдарға хабарлап, мемлекеттік сатып алу мен бюджет қаражатының жұмсалуына қатысты ашық ақпаратты бақылауға қатыса алады.
Сонымен бірге мемлекеттік органдардың өздері де есеп беруге дайын болуы керек. Қоғамға бөлінген қаражаттың қайда жұмсалғаны, мемлекеттік бағдарламалардың қандай нәтиже бергені және қабылданған шешімдердің негізі түсінікті болуы қажет. Ашықтық жоқ жерде сенім де қалыптаспайды.
Әділ қоғамның негізі – заңның бәріне бірдей қолданылуы
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес – бір күндік науқан немесе жекелеген қылмыстық істердің жиынтығы емес. Бұл – мемлекеттік басқару мәдениетін, қоғамдық құндылықтарды және азаматтардың құқықтық санасын өзгертуді талап ететін ұзақ мерзімді үдеріс.
18 қараша – осы бағытта қызмет ететін мамандардың кәсіби мерекесі ғана емес, қоғам үшін де маңызды күн. Өйткені жемқорлықтың салдары әр азаматтың өміріне әсер етеді: сапасыз жолдан бастап, қолжетімсіз мемлекеттік қызметке, тиімсіз жұмсалған бюджет қаржысына дейін.
Жемқорлықты түбегейлі азайту үшін заң бұзған адам жазалануы тиіс. Бірақ одан да маңыздысы – заң бұзуға мүмкіндік беретін жүйелік себептер жойылуы керек. Мемлекеттік қызмет ашық, шешім қабылдау үдерісі әділ, ал заң талаптары баршаға бірдей болғанда ғана қоғамның сенімін нығайтуға болады.
12 Қараша, 14:42
Сән мен жылдамдық үйлесімі: әлемдік сән үйлері қолтаңбасын қалдырған бес автокөлік10 Қараша, 17:27
Картада болмаған құпия қала: Шағанның ұмыт қалған тарихы9 Қараша, 13:41
Әкімшілік айыппұл: тексеру, төлеу және шағымдану жолдары6 Қараша, 17:08
Өзге ғаламшар ма дерсің: Қазақстандағы ерекше мекендер