100 жылға жететін уран қоры және сирек металдар: Қазақстанның энергетикалық тәуелсіздік стратегиясы

Қазақстан әлемдегі ең ірі уран өндіруші мемлекет ретінде жаһандық атом энергетикасында маңызды орын алады. Алайда табиғи ресурстарға бай болу мен энергетикалық тұрғыдан тәуелсіз мемлекетке айналу – екі бөлек мәселе. Бүгінде еліміздің алдында уранды өндіру және экспорттаумен ғана шектелмей, оны болашақ ұрпақтың игілігіне жарату, атом электр станцияларын отынмен ұзақ мерзімге қамтамасыз ету, сирек және стратегиялық маңызды металдарды тиімді игеру міндеті тұр.

2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекеттік стратегиялық уран резервін құру бастамасын көтерді. Оның басты мақсаты – болашақта салынатын отандық атом электр станцияларының қажеттілігін алдағы 100 жыл бойы қамтамасыз ету.

Бұл бастама Қазақстанның энергетикалық саясатындағы жаңа кезеңнің белгісі болуы мүмкін. Өйткені мәселе тек уран қорын сақтауда емес. Ол ұлттық энергетикалық қауіпсіздікке, жер қойнауын басқаруға, жаңа технологияларды игеруге, өнеркәсіпті дамытуға және халықаралық нарықтағы елдің орнын нығайтуға тікелей қатысты.

Қазақстан 2009 жылдан бері табиғи уран өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орында келеді. Еліміздің жер қойнауындағы мол минералдық ресурстар мен өндірістік тәжірибе Қазақстанды халықаралық ядролық отын нарығының негізгі қатысушыларының біріне айналдырды.

2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанда 25,8 мың тоннадан астам уран өндірілген. Бұл 2024 жылғы 23,2 мың тоннамен салыстырғанда шамамен 11 пайызға жоғары. Әлемдік табиғи уран өндірісінің 39 пайызға жуығы еліміздің үлесіне тиесілі.

Қазақстан уран қоры жөнінен де әлемдегі жетекші мемлекеттердің қатарында. Ұсынылған деректерде еліміздің барланған ресурстары 700 мың тоннадан 906,8 мың тоннаға дейінгі аралықта бағаланады. Мұндай айырмашылық әртүрлі жылдардағы бағалауларға және қорларды есептеу әдістемесіне байланысты болуы мүмкін. Сондықтан нақты көрсеткіштерді салыстырғанда ресурстар мен экономикалық тұрғыдан өндіруге жарамды қорлардың айырмашылығын ескеру қажет.

Еліміздегі уран өндірудің негізгі аймақтары – Түркістан, Қызылорда және Ақмола облыстары. Бұл өңірлерде қалыптасқан өндірістік инфрақұрылым, мамандар тәжірибесі және кен орындарын игеру технологиялары Қазақстанның жаһандық нарықтағы бәсекелестік артықшылығын қамтамасыз етіп отыр.

Сонымен бірге әлемдік көшбасшылықтың өзіне тән тәуекелдері бар. Қазақстанда өндірілетін уранның елеулі бөлігі шетелдік серіктестер қатысатын бірлескен кәсіпорындардың үлесіне тиесілі. Мұндай өндірістік құрылым инвестиция тартуға, технология алмасуға және экспорттық нарықтарды кеңейтуге мүмкіндік бергенімен, ұзақ мерзімді ұлттық мүдделерді қорғау мәселесін де алға шығарады.

Сондықтан еліміз үшін басты міндет – уран өндірісінің көлемін арттыру ғана емес, осы стратегиялық ресурстан түсетін экономикалық және технологиялық пайданы көбейту.

Президент ұсынған мемлекеттік стратегиялық уран резерві Қазақстанның атом энергетикасын дамытудағы негізгі тетіктерінің біріне айналуы ықтимал.

Бұған дейін елімізде өндірілген табиғи уран негізінен сыртқы нарыққа бағытталып келді. Ал болашақта бірнеше атом электр станциясы іске қосылса, Қазақстанның өз ішінде де ядролық отынға тұрақты сұраныс қалыптасады.

Осы тұрғыдан алғанда, стратегиялық резерв құру – табиғи ресурстарды экспорттық табыс көзі ретінде ғана емес, мемлекеттің ұзақ мерзімді энергетикалық қауіпсіздігінің негізі ретінде қарастыруға бағытталған қадам.

Атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясына қатысты жарияланған мәліметтерде 2040 жылға қарай 100 мың тонна, ал 2050 жылға қарай 150 мың тонна уранды резервтеу көзделетіні айтылған.

Сонымен қатар Құрылтай депутаты Ерлан Батырбеков үш болашақ атом электр станциясының 100 жылдық қажеттілігін қамтамасыз ету үшін 300 мың тоннаға дейін табиғи уранды сақтап қалу қажеттігін атап өткен.

Бұл көрсеткіштер бір-біріне қайшы келуі міндетті емес. Өйткені резерв көлемі атом электр станцияларының санына, қуатына, реактор технологиясына және пайдаланылатын отынның сипаттамаларына байланысты өзгереді.

Маңыздысы – 100 жылдық резерв дегеніміз дәл қазір жүз жылға жететін уранды өндіріп, қоймаларға жинап қою деген сөз емес.

Мамандардың пікірінше, тиімді тәсілдердің бірі – экономикалық тұрғыдан игеруге қолайлы кен орындарының белгілі бір бөлігін мемлекеттің болашақ қажеттілігі үшін резервке қалдыру. Яғни уран жер қойнауында сақталып, нақты сұраныс туындаған кезде ғана өндірілуі мүмкін.

Мұндай шешімнің бірнеше артықшылығы бар. Біріншіден, мемлекет үлкен көлемдегі дайын уранды ұзақ уақыт сақтау шығындарынан құтылады. Екіншіден, стратегиялық ресурстардың мерзімінен бұрын экспортқа шығарылуына шектеу қоюға мүмкіндік туады. Үшіншіден, болашақ ұрпақтың энергетикалық қажеттілігіне арналған табиғи қор сақталады.

Дегенмен резервке бөлінген кен орындары бойынша жер қойнауын пайдалану құқықтары, қолданыстағы келісімшарттар, өндірістік жоспарлар және мемлекет пен инвесторлар арасындағы міндеттемелер жан-жақты ескерілуі тиіс.

Яғни стратегиялық резервті қалыптастыру тек геологиялық немесе өндірістік мәселе емес. Ол құқықтық, қаржылық және институционалдық шешімдерді де талап етеді.

Қазақстанның энергетикалық тәуелсіздік стратегиясында атом электр станцияларын салу ерекше орын алады. Өйткені экономиканың өсуі, өнеркәсіптің кеңеюі, цифрлық инфрақұрылымның дамуы және халық санының артуы электр энергиясына деген сұранысты ұлғайтады.

Бүгінде Қазақстан электр энергиясын өндіруде көмірге едәуір тәуелді. Жылу электр станциялары ұлттық энергожүйенің негізгі жүктемесін көтеріп отыр. Алайда көптеген энергетикалық нысанның тозуы, өндірістік қуаттарды жаңарту қажеттілігі және экологиялық талаптардың күшеюі энергия көздерін әртараптандыруды талап етеді.

Атом энергетикасы осы мәселелерді шешудің ықтимал бағыттарының бірі ретінде қарастырылуда.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы Жолдауында 2027 жылы «Балқаш» атом электр станциясының құрылысын бастауды қарастыруға болатынын айтты. Сонымен қатар «Мойынқұм» АЭС жобасын жеделдету мақсатында кешенді ынтымақтастық туралы келісім жасау қажеттігін атап өтті.

Бұл ұсыныстар еліміздің атом энергетикасын дамыту жөніндегі ұзақ мерзімді жоспарымен үндеседі.

2026 жылғы 15 сәуірде Президенттің №1233 Жарлығымен Қазақстан Республикасының атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясы бекітілді. Құжат атом энергетикасын, уран өнеркәсібін, ядролық ғылымды, радиоактивті қалдықтарды қауіпсіз басқаруды және кадрлық әлеуетті дамытуды қамтиды.

АЭС құрылысының экономикалық маңызы электр энергиясын өндірумен ғана шектелмейді. Мұндай жобалар машина жасау, металлургия, құрылыс, инженерия, ғылыми зерттеулер және техникалық білім беру салаларына жаңа мүмкіндіктер ашады.

Дегенмен атом электр станцияларын салу – күрделі әрі ұзақ мерзімді инвестициялық процесс. Жобаның құны, қаржыландыру шарттары, технология жеткізушісін таңдау, су ресурстарының жеткіліктілігі, экологиялық қауіпсіздік және пайдаланылған ядролық отынды басқару мәселелері мұқият зерделенуі қажет.

Ең бастысы, атом энергетикасы шетелдік технологияларға толық тәуелді жаңа салаға айналмауы тиіс. Қазақстан халықаралық серіктестермен ынтымақтастық барысында технология трансферін, отандық мамандар даярлауды және жергілікті кәсіпорындардың қатысуын қамтамасыз етуге мүдделі.

Сонда ғана АЭС құрылысы елдің энергетикалық жүйесін нығайтумен қатар, ұлттық өнеркәсіптің технологиялық деңгейін көтеруге ықпал етеді.

150 мың тонна уран қанша жылға жетеді?

Стратегиялық резервтің тиімділігін бағалау үшін атом электр станцияларының уран тұтыну ерекшеліктерін түсіну маңызды.

Дүниежүзілік ядролық қауымдастықтың типтік есептеулеріне сәйкес, қуаты 1000 мегаватт болатын атом электр станциясының бір энергоблогына жылына шамамен 200 тонна табиғи уран қажет болуы мүмкін.

Бұл көлем реактордың технологиясына, отынның байытылу деңгейіне, пайдалану режиміне және ядролық отын циклінің ерекшеліктеріне қарай өзгереді.

Қазақстанның атом саласын дамытуға қатысты жарияланған материалдарда болашақ генерациялық қуатты 8400 мегаватқа дейін жеткізу мүмкіндігі қарастырылған.

Осы көрсеткішті негізге алсақ, жылдық табиғи уран қажеттілігі шамамен 1680 тоннаны құрайды.

Уран резервінің ықтимал жеткіліктілігі

Бұл есептеулер 150 мың тонна табиғи уранның 8400 мегаватт қуатты шамамен 89 жыл бойы қамтамасыз етуге теориялық тұрғыдан жеткілікті болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Алайда нақты жағдай бұдан күрделірек. Атом электр станцияларының барлығы бір уақытта іске қосылмайды. Әр реактордың отын тұтыну көрсеткіші әртүрлі болуы мүмкін. Сонымен бірге уранды өндіру, конверсиялау, байыту және дайын ядролық отынға айналдыру кезінде технологиялық ерекшеліктер ескеріледі.

Сондықтан 100 жылдық резервті қалыптастыру кезінде тек табиғи уранның жалпы көлемін есептеу жеткіліксіз. Мемлекетке ұзақ мерзімді отын балансы, өндіріс пен тұтыну болжамы, резервті толықтыру және пайдалану тәртібі қажет.

Уран бар, бірақ дайын ядролық отынға дейінгі жол толық емес

Қазақстанның атом саласындағы басты мәселелерінің бірі – табиғи уран өндірісі мен дайын ядролық отын өндіру арасындағы технологиялық тізбектің толық қалыптаспауы.

Еліміз уран өндіруде әлемдік көшбасшы болғанымен, ядролық отын өндірісінің кейбір маңызды кезеңдері шетелдік кәсіпорындардың қызметіне тәуелді.

Табиғи уранды атом реакторына пайдалануға жарамды отынға айналдыру бірнеше өндірістік кезеңнен тұрады.

Қазақстанда табиғи уранды өндіру, концентрат дайындау, отын таблеткаларын шығару және жылу бөлетін жинақтарды құрастыру технологиялары бар.

Алайда өнеркәсіптік конверсия және уран байыту қызметтерінің елеулі бөлігі шетелде жүзеге асырылады.

Бұл жағдай халықаралық ынтымақтастықтың қалыпты көрінісі болғанымен, геосаяси тұрақсыздық кезінде тәуекел туғызуы мүмкін. Санкциялар, көлік дәліздерінің шектелуі, халықаралық нарықтағы бағаның өзгеруі немесе өндірістік қуаттардың тапшылығы ядролық отын жеткізу тізбегіне әсер етуі ықтимал.

Сондықтан Қазақстан үшін маңызды міндеттердің бірі – ядролық отын өндірісіндегі технологиялық тәуелділікті азайту.

Мұнда барлық өндірістік кезеңді міндетті түрде ел ішінде орналастыру ғана емес, бірнеше сенімді жеткізушімен ұзақ мерзімді келісімдер жасау, баламалы логистикалық бағыттарды қалыптастыру және отандық технологиялық құзыретті дамыту да маңызды.

Өскемендегі «Үлбі-ТВС»: жоғары технологиялық өндірістің негізі

Қазақстанда ядролық отын өндірісін дамыту үшін белгілі бір өндірістік база қалыптасқан.

Соның бірі – Өскемендегі Үлбі металлургия зауыты аумағында орналасқан «Үлбі-ТВС» кәсіпорны.

Бұл өндіріс Қазақстанның табиғи уран экспорттаушы мемлекеттен ядролық отынның дайын компоненттерін өндіруші елге айналу мүмкіндігін көрсетеді.

Кәсіпорын қытайлық атом электр станцияларына арналған жылу бөлетін жинақтар шығарады. Ұсынылған деректер бойынша, 2025 жылы зауыт 471 отын жинағын өндірген.

Ал 2026 жылғы тамызға дейін Қытайға жеткізілген жинақтардың жиынтық саны 1448-ге жетіп, олардың құрамындағы уран массасы 660 тоннадан асқан.

Бұл көрсеткіштер Қазақстанның ядролық отын өндірісінің белгілі бір кезеңдерін игергенін дәлелдейді.

Дегенмен дайын отын жинақтарын шығару мен толық тәуелсіз ядролық отын цикліне ие болу бірдей ұғым емес.

Өндіріс үшін қажетті кейбір материалдар, конструкциялық бөлшектер және технологиялық қызметтер шетелдік серіктестерден алынады.

Сондықтан келешекте Қазақстанның алдында отандық отын өндірісін жаңа реактор түрлеріне бейімдеу, технологиялық жабдықтарды жаңарту, ғылыми зерттеулерді кеңейту және жергілікті мамандардың құзыретін арттыру міндеттері тұр.

Бұл бағыттағы жетістіктер атом энергетикасынан бөлек, металлургия, материалтану, дәл машина жасау және өнеркәсіптік автоматтандыру салаларының дамуына да серпін бере алады.

Сирек металдар: жаңа индустриялық экономиканың стратегиялық ресурсы

Қазақстанның энергетикалық тәуелсіздік стратегиясын тек уранмен байланыстыру жеткіліксіз. Қазіргі әлемде сирек, сирекжер және басқа да стратегиялық маңызды металдардың экономикалық және геосаяси рөлі артып келеді.

Бұл ресурстар атом энергетикасында, электр көліктерінде, жел генераторларында, аккумуляторларда, электроникада, авиацияда, байланыс жүйелерінде және жоғары технологиялық өнеркәсіптің көптеген саласында қолданылады.

Президент 2026 жылғы Жолдауында геологиялық барлауға қатысты қалыптасқан тәсілдерді қайта қарап, маңызды металдардың қорын басқарудың ұлттық жүйесін қалыптастыру қажеттігін атап өтті. Сонымен қатар салаға жеке инвестиция тарту, ұзақ мерзімді қаржыландыру тетіктерін енгізу және болашақ өнімді сатып алу туралы келісімдер арқылы сұранысты қамтамасыз ету мәселесін көтерді.

Сирек металдардың стратегиялық маңызы бірнеше факторға байланысты.

Біріншіден, әлемдік экономиканың технологиялық жаңаруы көптеген металдарға деген сұранысты арттырып отыр. Екіншіден, олардың өндірісі мен өңдеу қуаттары белгілі бір мемлекеттерде шоғырланған. Үшіншіден, күрделі технологиялық өнімдер үшін қажетті шикізатты алмастыру әрдайым оңай емес.

Қазақстан үшін бұл үрдіс жаңа мүмкіндік ашады.

Еліміз минералдық-шикізат ресурстарына бай мемлекет ретінде жаһандық өндірістік тізбектерде өз орнын кеңейте алады. Алайда бұл үшін тек кен орындарын ашу жеткіліксіз.

Шикізатты терең өңдеу, тазарту, металлургиялық өнімдер шығару және дайын өнеркәсіптік компоненттер өндіру бағыттарын дамыту қажет.

Бұл кесте металдардың әлемдік өнеркәсіптегі қолданылуын көрсетеді. Олардың барлығының Қазақстандағы өнеркәсіптік қорлары мен өндіріс мүмкіндіктері бірдей деңгейде зерттелген дегенді білдірмейді.

Қазақстан үшін басым бағыттарды анықтауда әр металдың нақты геологиялық қоры, өндіру құны, өңдеу технологиясы және әлемдік нарықтағы сұранысы жеке бағалануы тиіс.

Геологиялық барлау: болашақ өнеркәсіптің іргетасы

Уран мен сирек металдардың стратегиялық қорын қалыптастырудағы негізгі мәселелердің бірі — геологиялық барлау жұмыстарының тиімділігі.

Қазақстанның жер қойнауы минералдық ресурстарға бай болғанымен, барлық перспективалы аумақ толық зерттелген деп айтуға болмайды.

Көптеген кен орындары ондаған жыл бұрын анықталған. Ал қазіргі заманғы технологиялар бұрын экономикалық тұрғыдан тиімсіз саналған учаскелерді қайта бағалауға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект, геофизикалық зерттеу әдістері, спутниктік мониторинг, цифрлық геологиялық модельдер және үлкен деректерді талдау кен іздеудің тиімділігін арттыра алады.

Президенттің геологияны жоғары технологиялық сала ретінде дамыту жөніндегі ұсынысы осы қажеттіліктен туындайды.

Егер Қазақстан жаңа кен орындарын іздеуде цифрлық технологияларды кеңінен қолданса, геологиялық зерттеулердің сапасын арттырып, инвесторлар үшін тәуекелдерді төмендете алады.

Сонымен қатар геологиялық ақпараттың ашықтығы мен қолжетімділігі де маңызды.

Жер қойнауы туралы деректер сенімді әрі жүйеленген жағдайда инвестициялық шешім қабылдау жеңілдейді. Бұл әсіресе сирек және стратегиялық металдар сияқты күрделі нарықтарда ерекше мәнге ие.

Премьер-министр Олжас Бектеновтің атом өнеркәсібін дамыту мәселелеріне арналған кеңесінде де жаңа перспективалы уран учаскелерін зерттеу, ауқымды геологиялық барлау жүргізу және минералдық-шикізат базасын кеңейту қажеттілігі қарастырылған.

Ұлттық атом компаниясы «Қазатомөнеркәсіптің» алдағы геологиялық барлау жоспарлары осы міндеттермен байланысты.

Дегенмен жаңа қорларды анықтау олардың бірден өнеркәсіптік айналымға түсетінін білдірмейді. Кен орнын игеру үшін инфрақұрылым, қаржы, экологиялық бағалау, өндірістік технология және нарық қажет.

Сондықтан геологиялық барлау нәтижелері ұзақ мерзімді өнеркәсіптік жоспарлаумен ұштасуы тиіс.

«Қазатомөнеркәсіп» және шетелдік серіктестер: ұлттық мүдде қалай қорғалады?

Қазақстанның уран өнеркәсібі халықаралық ынтымақтастық негізінде қалыптасқан.

Еліміздегі бірқатар ірі кен орындарын игеруге Ресей, Қытай, Франция, Канада және Жапония компаниялары қатысады.

Шетелдік инвестициялар жаңа технологияларды енгізуге, өндірістік қуаттарды кеңейтуге және халықаралық нарықтарға шығуға мүмкіндік берді.

Алайда стратегиялық уран резервін қалыптастыру кезінде бірлескен кәсіпорындардағы меншік үлестері мен келісімшарттық міндеттемелердің маңызы артады.

Ұсынылған салалық деректерге сәйкес, 2025 жылы Қазақстандағы уран өндіруші кәсіпорындардың жиынтық өндірісінің шамамен 52,8 пайызы «Қазатомөнеркәсіптің» қатысу үлесіне, ал 47,2 пайызы басқа серіктестердің үлесіне сәйкес келген.

Бұл жерде маңызды бір жайт бар: шетелдік компаниялардың өндірістегі үлесі Қазақстандағы уран қорлары сол мемлекеттердің меншігіне өтті дегенді білдірмейді. Жер қойнауын пайдалану құқықтары, өндірілген өнімді бөлу және экспорттау тәртібі тиісті заңнама мен келісімшарттар арқылы реттеледі.

Сондықтан стратегиялық резерв құру кезінде мемлекет кен орындарының құқықтық мәртебесін, қолданыстағы міндеттемелерді және болашақ АЭС қажеттілігін үйлестіруі керек.

Мұндай саясат инвесторлар үшін болжамды әрі ашық болғаны маңызды. Себебі стратегиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен қолайлы инвестициялық ахуалды сақтау бір-біріне қайшы келмеуі тиіс.

Қазақстан үшін тиімді модель – шетелдік капитал мен технологияларды пайдалана отырып, ұлттық компаниялардың құзыретін, өндірістік мүмкіндіктерін және экономикалық қайтарымын арттыру.

Уран өндірудің экологиялық мәселелері назардан тыс қалмауы тиіс

Қазақстанда уран негізінен жерасты ұңғымалық шаймалау әдісі арқылы өндіріледі.

Бұл технологияда арнайы ерітінділер уран бар геологиялық қабатқа жіберіліп, уран ерітіндіге көшіріледі. Кейін ерітінді жер бетіне шығарылып, одан қажетті өнім бөлініп алынады.

Аталған әдіс дәстүрлі ашық карьерлік немесе шахталық өндірумен салыстырғанда жер бетінің бұзылуын азайтуға және кейбір өндірістік шығындарды төмендетуге мүмкіндік береді.

Алайда оны толықтай экологиялық қауіпсіз технология деп бағалау дұрыс емес.

Жерасты суларын қорғау, химиялық ерітінділердің қозғалысын бақылау, өндіріс аяқталғаннан кейін учаскелерді қалпына келтіру және ұзақ мерзімді экологиялық мониторинг жүргізу міндетті.

Сонымен қатар Қазақстандағы уран өндірісі күкірт қышқылымен қамтамасыз етуге тәуелді.

Соңғы жылдары бұл шикізаттың тапшылығы өндірістік жоспарларға әсер еткен жағдайлар болды. Мұндай тәуекел стратегиялық уран резервін қалыптастыруда тек кен қорларын есептеу жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Кен орнының болуы – уранды кез келген уақытта қажетті көлемде өндіруге болады деген сөз емес.

Ол үшін химиялық реагенттер, энергетикалық ресурстар, көлік инфрақұрылымы, арнайы жабдықтар және білікті мамандар қажет.

Демек, энергетикалық қауіпсіздік стратегиясында өндірістік жеткізу тізбегінің тұрақтылығы да жеке қарастырылуы тиіс.

Атом энергетикасы мен экологиялық жауапкершілік

Атом электр станцияларының негізгі артықшылықтарының бірі – электр энергиясын өндіру кезінде көмірқышқыл газының тікелей шығарындыларының өте төмен болуы.

Бұл Қазақстан үшін маңызды. Себебі көмір электр станциялары басым энергожүйеде шығарындыларды азайту және өндірісті жаңғырту ұзақ мерзімді міндеттердің бірі болып отыр.

Атом энергетикасы күн және жел электр станцияларымен қатар төмен көміртекті энергия жүйесінің құрамдас бөлігі бола алады. Бірақ атом электр станцияларының экологиялық мәселелері де бар.

Олардың қатарында пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару, су ресурстарын пайдалану, станцияны пайдаланудан шығару және ықтимал апаттардың алдын алу мәселелері ерекше орын алады.

Қазақстанның атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясында радиоактивті қалдықтармен және пайдаланылған ядролық отынмен қауіпсіз жұмыс істеу жүйесін қалыптастырудың қарастырылуы осы тұрғыдан маңызды.

Болашақ АЭС жобаларына қатысты экологиялық бағалау ашық жүргізіліп, ғылыми қорытындылар мен қоғамдық пікір ескерілуі қажет.

Атом энергетикасына деген сенім тек технологиялық қауіпсіздікке емес, мемлекеттік шешімдердің ашықтығына да байланысты. Атом энергетикасы – жоғары білікті мамандарды қажет ететін күрделі сала. АЭС салу үшін инженерлер, ядролық физиктер, энергетиктер, материалтанушылар, автоматтандыру мамандары, радиациялық қауіпсіздік сарапшылары және басқа да техникалық кадрлар қажет.

Мұндай мамандарды даярлау бірнеше жылға созылады. Сондықтан Қазақстан атом электр станцияларын салу жобаларымен қатар білім беру және ғылыми инфрақұрылымды дамытуға тиіс.

Шетелдік серіктестермен жасалатын келісімдерде технология трансфері мен кадр даярлау мәселесінің ерекше мәнге ие болуы да осыдан.

Қазақстан үшін шетелдік компаниялардың станцияны салып беруі жеткіліксіз. Отандық мамандар оның жұмыс істеу қағидаттарын меңгеріп, техникалық қызмет көрсетуге, қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және болашақта жаңа жобаларды іске асыруға қатыса алуы керек.

Осы бағытта жоғары оқу орындары, ғылыми-зерттеу институттары және өндірістік кәсіпорындар арасындағы ынтымақтастықты күшейту маңызды.

Атом саласында қалыптасатын ғылыми және инженерлік әлеует басқа да жоғары технологиялық өндірістерге әсер ете алады.

Мәселен, материалтану, өнеркәсіптік роботтандыру, цифрлық басқару, арнайы металлургия және радиациялық технологиялар салаларында жаңа зерттеулер жүргізуге мүмкіндік туады.

Сондықтан атом энергетикасын дамытуға жұмсалатын инвестицияны тек электр станциясына бағытталған шығын ретінде емес, ұлттық ғылыми-технологиялық әлеуетке салынатын ұзақ мерзімді инвестиция ретінде де қарастыру қажет.

Әлемде энергетикалық қауіпсіздік пен көміртегі шығарындыларын азайту мәселелерінің өзектілігі атом энергетикасына деген қызығушылықты күшейтті.

Бірқатар мемлекеттер жаңа реакторлар салуды, қолданыстағы станциялардың қызмет мерзімін ұзартуды және ядролық отын жеткізу тізбегін әртараптандыруды қарастырып жатыр.

Бұл үрдіс табиғи уран өндіруші мемлекеттер үшін жаңа экономикалық мүмкіндіктер туғызады.

Қазақстан әлемдік нарықтағы ірі жеткізуші ретінде өзінің стратегиялық орнын сақтай алады. Алайда ұзақ мерзімді перспективада уранды тек шикізат түрінде экспорттауға сүйену жеткіліксіз болуы мүмкін.

Нарықтағы бағаның құбылуы, өндірістік шығындардың өсуі, геосаяси шектеулер және халықаралық бәсекелестік жаңа экономикалық модельді талап етеді.

Сондықтан «Қазатомөнеркәсіптің» 2025-2034 жылдарға арналған «Көлемнен гөрі құндылық» қағидатына негізделген стратегиясы ерекше назар аудартады.

Бұл тәсіл өндірілген уран көлемін барынша көбейтуден гөрі, әрбір тонна шикізаттан алынатын экономикалық тиімділікті арттыруға бағытталған.

Мұндай саясат дайын ядролық отын өндірісін кеңейту, жаңа технологияларды игеру және қосылған құны жоғары өнімдердің үлесін ұлғайту арқылы жүзеге асуы мүмкін.

Сирек металдар саласында да осы қағиданы қолдануға болады.

Егер Қазақстан минералдық ресурстарды өндірумен қатар оларды терең өңдеуге және дайын өнеркәсіптік өнім шығаруға басымдық берсе, жаһандық жеткізу тізбектеріндегі рөлі күшейеді.

Қазақстан үшін негізгі стратегиялық міндеттер қандай?

Алдағы онжылдықтарда уран және сирек металдар саласындағы саясат бірнеше өзара байланысты бағыт бойынша жүргізілуі тиіс.

Бірінші кезекте мемлекеттік стратегиялық уран резервінің құқықтық және экономикалық тетіктерін қалыптастыру қажет. Оның көлемі, қаржыландыру көздері, резервке енгізілетін кен орындары және ресурстарды пайдалану тәртібі нақты айқындалуға тиіс.

Екінші маңызды міндет – геологиялық барлауды кеңейту. Қазақстан болашақта уран өндірісінің төмендеу тәуекелдерін ескере отырып, жаңа перспективалы кен орындарын анықтауға инвестиция салуы керек.

Үшіншіден, ядролық отын өндірісінің технологиялық тізбегін дамыту қажет. Бұл бағытта отандық өндірісті кеңейту, халықаралық жеткізушілерді әртараптандыру және жаңа технологияларды игеру маңызды.

Төртіншіден, сирек және стратегиялық металдарды басқарудың ұлттық жүйесін қалыптастыру қажет. Мұндай жүйе минералдық қорларды есепке алу, инвестиция тарту, терең өңдеу және экспорттық саясатты үйлестіру міндеттерін қамтуы мүмкін.

Бесіншіден, атом энергетикасының қауіпсіздігі мен экологиялық жауапкершілігі мемлекеттік саясаттың ажырамас бөлігі болуы тиіс.

Алтыншыдан, білім мен ғылымға инвестиция салу қажет. Себебі ұзақ мерзімді энергетикалық тәуелсіздік тек табиғи ресурстардың көлеміне емес, сол ресурстарды тиімді игере алатын ұлттық мамандардың біліктілігіне байланысты.