Адам құқығының басымдығы: Жаңа Ата Заңдағы әлеуметтік кепілдіктер мен өзгерістер

Адам құқығының басымдығы: Жаңа Ата Заңдағы әлеуметтік кепілдіктер мен өзгерістер
Фото: El.kz архиві

2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда жаңа Конституция күшіне енді. Ата Заңның жаңартылған редакциясында адам, оның өмірі, қадір-қасиеті, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің негізгі құндылықтары ретінде айқындалған. Бұл ұстаным құжаттың кіріспесінен бастап, еңбек ету, әлеуметтік қамсыздандыру, денсаулық сақтау, білім алу және жеке өмірді қорғау жөніндегі нормалардан көрініс табады.

Жаңа Конституциядағы өзгерістердің маңызды бағыты – азаматтардың құқықтық және әлеуметтік кепілдіктерін нығайту. Ендеше, жаңа Ата Заңда қандай құқықтар бекітілді және олардың азаматтардың күнделікті өмірі үшін маңызы қандай?

Адам құқықтары – мемлекеттік саясаттың басымдығы

Жаңа Конституцияның басты ерекшеліктерінің бірі – адам құқықтары мен бостандықтарын сақтау мемлекеттің қызметіндегі негізгі қағидаттардың қатарына енгізілді. Құжаттың кіріспесінде азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын мүлтіксіз сақтау қажеттігі атап көрсетілген.

Бұл қағидат мемлекеттің азамат алдындағы жауапкершілігін де айқындайды. Конституцияда мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды өтеу міндеті бекітілген. Яғни азамат мемлекеттік органның немесе оның өкілінің заңсыз шешімі мен әрекетінен зардап шексе, келтірілген залалды өтеу мәселесін заңда белгіленген тәртіппен көтере алады.

Сонымен қатар жеке өмірге қол сұғылмау, дербес деректерді қорғау және цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздік құқықтары конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл норма цифрлық технологиялар кеңінен қолданылатын кезеңде азаматтардың жеке ақпараты мен электрондық коммуникацияларының қорғалуына ерекше мән береді.

Еңбек ету және әлеуметтік қамсыздандыру құқығы

Әлеуметтік кепілдіктердің маңызды бөлігі еңбек қатынастарына қатысты. Жаңа Конституцияның 27-бабында әр адамның еңбек етуге, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқығы бекітілген.

Мемлекет қауіпсіздік пен гигиена талаптарына сай еңбек жағдайларын, кемсітусіз еңбекақы алуды және әлеуметтік қорғалуды қамтамасыз етуге кепілдік береді. Сондай-ақ азаматтардың жеке және ұжымдық еңбек дауларын заңда белгіленген тәртіппен шешу құқығы қарастырылған.

Бұдан бөлек, жұмыс уақытының ұзақтығы, демалыс және мереке күндері, ақы төленетін еңбек демалысы заңмен қорғалады. Бұл нормалар қызметкердің тек жұмысқа орналасу құқығын ғана емес, еңбек жағдайлары мен демалысына қатысты мүдделерін де қамтиды.

31-бапта азаматтарға ең төменгі жалақы мен зейнетақы мөлшеріне кепілдік берілетіні көрсетілген. Сонымен бірге жасына, науқастануына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына және өзге де заңды негіздер бойынша әлеуметтік қамсыздандыру құқығы бекітілген.

Бұл кепілдіктер әлеуметтік тәуекелдерге тап болған азаматтарды қолдаудың конституциялық негізін қалыптастырады. Ал оларды іске асырудың нақты тәртібі мен шарттары тиісті заңдар арқылы айқындалады.

Тұрғын үйге және жеке меншікке қатысты кепілдіктер

Жаңа Ата Заңда тұрғын үйге қол сұғылмау қағидаты да сақталған. 28-бапқа сәйкес, сот шешімінсіз ешкімді тұрғын үйінен айыруға немесе шығарып жіберуге болмайды. Тұрғын үйге кіру, оны қарап-тексеру және тінту заңда белгіленген негіздер мен тәртіпке сәйкес жүргізілуі тиіс.

Сонымен қатар мемлекет азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз етуге жағдай жасайды. Заңда белгіленген санаттарға жататын және тұрғын үйге мұқтаж азаматтарға баспана тиісті нормаларға сәйкес беріледі.

29-бапта азаматтардың заңды түрде алған мүлкіне жеке меншік құқығы мен мұрагерлік құқығына кепілдік берілген. Сот шешімінсіз ешкімді өз мүлкінен айыруға болмайды. Ал мемлекет мұқтажы үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару заңда көзделген айрықша жағдайларда және оның тең құны өтелген кезде ғана жүзеге асырылады.

Бұл нормалар азаматтардың тұрғын үйіне, мүлкіне және заңды экономикалық мүдделеріне қатысты құқықтық қорғанысты айқындайды.

Денсаулық сақтау және білім алу құқығы

Әлеуметтік мемлекеттің маңызды көрсеткіштерінің бірі – азаматтардың медициналық көмек пен білімге қол жеткізу мүмкіндігі. Жаңа Конституцияның 32-бабында Қазақстан азаматтарының денсаулығын сақтауға құқығы бекітілген.

Азаматтар заңда белгіленген медициналық көмекті ақысыз алуға құқылы. Сонымен қатар мемлекеттік және жекеменшік медициналық ұйымдарда ақылы қызмет алу тәртібі де заңмен реттеледі.

Білім беру саласында 33-бап мемлекеттік оқу орындарында ақысыз орта білім алуға кепілдік береді. Бастауыш және негізгі орта білім міндетті болып саналады. Азаматтардың заңға сәйкес жоғары білім алуға да құқығы бар.

Конституцияда білім беру ұйымдарындағы оқыту мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипаты да бекітілген. Ал барлық білім беру ұйымдары мемлекет белгілейтін жалпыға міндетті стандарттарға сәйкес жұмыс істеуге тиіс.

Осы нормалар білім мен денсаулық сақтау салаларындағы мемлекеттік міндеттемелердің конституциялық негізін қалыптастырады.

Отбасы, ана, әке және баланы қорғау

Жаңа Конституцияда отбасы институтына да ерекше мән берілген. 30-бапта неке мен отбасы, ана, әке және бала мемлекеттің қорғауында болатыны жазылған.

Құжатта неке ер мен әйелдің мемлекет заңға сәйкес тіркеген ерікті әрі тең құқықты одағы ретінде айқындалған. Баланы күтіп-бағу және тәрбиелеу ата-ананың құқығы әрі міндеті болып белгіленген.

Сонымен бірге кәмелетке толған, еңбекке қабілетті балалардың еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасау міндеті көрсетілген. Бұл норма отбасы мүшелерінің өзара жауапкершілігін құқықтық деңгейде бекітеді.

Отбасы мен баланы қорғау жөніндегі ережелер әлеуметтік саясаттың маңызды бағыты – ұрпақтар сабақтастығы мен отбасылық жауапкершілікті қолдауға негіз болады.

Құқықтық кепілдік пен оны жүзеге асырудың маңызы

Жаңа Конституцияда адам құқықтарының басымдығы бірнеше бағыт бойынша көрініс тапқан. Олардың қатарында еңбек ету, әлеуметтік қамсыздандыру, тұрғын үйге қол сұғылмау, медициналық көмек алу, білім алу, отбасы мен баланы қорғау, жеке өмір мен дербес деректердің қауіпсіздігі бар.

Дегенмен конституциялық құқықтың бекітілуі оның барлық жағдайда автоматты түрде жүзеге асатынын білдірмейді. Әр кепілдіктің нақты тетіктері салалық заңдарда, мемлекеттік бағдарламаларда және құқық қолдану тәжірибесінде айқындалады. Сондықтан Ата Заңдағы нормалардың азаматтар үшін нақты нәтижеге айналуы олардың орындалу сапасына тікелей байланысты.

Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституцияның негізгі бағыты – мемлекеттің қызметін адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау міндетімен байланыстыру. Ал әлеуметтік кепілдіктер азаматтардың лайықты өмір сүруіне қажетті құқықтық негізді қалыптастырады.

Оқи отырыңыз