Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен 2025 жыл Қазақстанда «Жұмысшы мамандықтар жылы» деп жарияланды. Бұл бастама еліміздің экономикалық дамуына қажет жұмысшы кадрлардың беделін көтеріп, техникалық және кәсіптік білім беру жүйесін жаңғыртуды көздеді. Президент өз сөзінде қоғамда адал еңбек пен кәсібилік қағидаттарын дәріптеп, маңдай терімен табысқа жеткен адамдар әрдайым құрметке лайық екенін атап өтті.
Ел экономикасын білікті жұмыс күшімен қамтамасыз ету – басты міндеттердің бірі ретінде белгіленді. Ресми деректер бойынша, елімізде еңбекке жарамды 9,6 миллион адамның 2,3 миллионы дәл осы жұмысшы мамандықтары бойынша қызмет етеді. Яғни, әрбір төртінші қазақстандық – құрылысшы, металлург, жүргізуші, энергетик, механик, дәнекерлеуші тәрізді өндірістегі немесе қызмет көрсету саласындағы маман. Жұмысшы мамандықтар жылы аясында дәл осы еңбек адамдарына жағдай жасап, жаңа буын жұмысшыларын даярлау бағытында ауқымды шаралар жүзеге асырылды.
Ұлттық деңгейдегі бастамалар мен реформалар
Жыл басынан бері Үкімет жұмысшы кадрларды даярлау жүйесін түбегейлі жаңғыртуға кірісті. Ең алдымен, техникалық және кәсіптік білім (ТжКБ) саласында бірқатар реформалар жүзеге асты. Соңғы жылдары колледждерде жұмысшы мамандықтарына тегін оқыту енгізіліп, мемлекеттік білім беру тапсырысы айтарлықтай ұлғайды. Мәселен, бұрын жылына шамамен 93 мың студент колледждерде мемлекет есебінен оқыса, 2023-2024 оқу жылында бұл көрсеткіш 142,5 мыңға дейін артты. Яғни, тегін оқуға мүмкіндік алған жастар саны бір жылда 50%-ке көбейді. Сонымен қатар, колледж студенттеріне берілетін стипендия мөлшері 50%-ға өсірілді. Бұл шаралар жастарды жұмысшы мамандықтарға ынталандырып, әлеуметтік жағдайын қолдауға бағытталды.
Колледждердің материалдық-техникалық базасын жаңарту да маңызды басымдық болды. «Жас маман» жобасы аясында 180 мемлекеттік колледж заманауи оқу құрал-жабдықтарымен жабдықталуда. Бұл мақсатқа ұлттық бюджеттен 48 млрд теңге бөлініп, ескірген жабдықтарды алмастыру қолға алынды. Алайда әлі де кемінде 270 колледждің инфрақұрылымын жаңарту қажет екені анықталды. Осыған орай, алдағы жылдары да колледждерді озық техникамен қамтамасыз ету жұмыстары жалғасады. Білім алушылардың сапалы практика өтулеріне жағдай жасау үшін 2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап колледждерге жан басына шаққандағы қаржыландыру көлемі екі есеге артты. Бұл қадам әр студентке жұмсалатын қаражатты көбейтіп, оқу орындарының мүмкіндіктерін жақсартуға септігін тигізуде.
Техникалық және кәсіптік білім берудің мазмұнына да өзгерістер енгізілуде. Үкімет халықаралық салалық стандарттар мен сертификаттау жүйесін белсенді енгізуге кірісті. Колледждерді тәуелсіз аккредитациялау, олардың профиліне қарай рейтинг түзу арқылы озық ұйымдарды анықтау жоспарланды. Премьер-министр Олжас Бектенов білім сапасын арттыру үшін колледждерге ынталандыру жүйесін енгізіп, KPI көрсеткіштерін белгілеу керектігін атап өтті. Сондай-ақ, Білім министрлігіне сапа мониторингін жүргізіп, әр өңірдегі колледждерді технологиялық деңгейіне қарай саралау тапсырылды. 2024 жылдың соңында 2025-2027 жылдарға арналған ТжКБ жүйесін трансформациялау Жол картасы қабылданып, онда кадр даярлау сапасын көтеру мен жұмыс берушілермен ықпалдастықты нығайту шаралары қамтылды.
Ұлттық деңгейде осы Жол картасы негізінде барлық 20 өңірде жергілікті іс-шаралар жоспарлары бекітілді. Жоспарларда әр аймақтың ерекшеліктеріне сай жұмысшы мамандықтардың беделін көтеру, жаңа кәсіпорындар ашып, сапалы жұмыс орындарын құру, жұмысшыларды қайта даярлау және колледждерді жұмыс берушілермен тікелей әріптестікке тарту секілді міндеттер қарастырылған. Сонымен бірге, 13 салалық министрлік өз бағыттары бойынша «Жұмысшы мамандықтар жылын» өткізу жөніндегі салалық жоспарларын әзірледі. Яғни өнеркәсіп, энергетика, транспорт, ауыл шаруашылығы және өзге де негізгі салаларда жаңа өндірістер іске қосып, білікті кадрларға сұранысты өтеу шаралары мемлекеттік деңгейде үйлестірілді.
Ұлттық іс-шаралар жоспары 7 негізгі бағыт бойынша 70 тармақтан тұрады. Онда мынадай басым бағыттар қамтылған:
- Жаңа кәсіптер Атласын әзірлеу – өңірлердің экономикасына қажетті болашақ мамандықтар картасын жасап, сұранысты болжау;
- Кәсіптік бағдар беру – мектеп оқушыларына еңбек нарығындағы заманауи талаптар мен нақты сектордағы мансап мүмкіндіктерін таныстырып, дұрыс мамандық таңдауына жол ашу;
- Техникалық және кәсіптік білім беруді трансформациялау – колледждерді жаңғырту, оқу бағдарламаларын заманауи технологияларға бейімдеу, цифрлық дағдыларды оқытуға кіріктіру;
- Кәсіби білікті кадрлар даярлау – экономикаға қажет салалар бойынша оқу орындарында жаңа мамандықтар ашып, жастарға сұранысы жоғары кәсіптерді меңгерту;
- Сапалы жұмыс орындарын құру – индустрияландыру арқылы жаңа жұмыс орындарын ашу және олардың еңбек шарттарын жақсарту;
- Жұмысшы кадрлардың құқықтарын қорғау – еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жұмысшылардың әлеуметтік кепілдіктерін арттыру;
- Жұмысшы мамандықтарының имиджін ілгерілету – ақпараттық насихат, кәсіби шеберлік конкурстары мен марапаттар арқылы еңбек адамының мәртебесін көтеру.
Осы кешенді шаралардың барлығы түптеп келгенде жұмысшы мамандықтарды жастар үшін тартымды етіп, өндірісте сұранысқа ие кадрлар легін қалыптастыруды мақсат етеді. Үкіметтің есебі бойынша, алдағы он жылда еңбек нарығына жыл сайын шамамен 220-230 мың жас қосылып отырады, бұл көрсеткіш 2030 жылға қарай 300 мыңға жетуі мүмкін. Сәйкесінше, өнеркәсіп пен басқа секторларда кемінде 1,8 миллион жаңа жұмысшы қажет болады деп болжануда. Жұмысшы мамандықтар жылы аясындағы реформалар осынау өсіп келе жатқан сұранысты қамту үшін негіз қалады.
Өнеркәсіппен әріптестік және дуалды білім беру
Жұмысшы кадрларды тиімді даярлаудың басты тетігі – білім беру ұйымдары мен өндіріс орындарының тығыз әріптестігі. Осыған орай дуалды оқыту жүйесін жетілдіруге ерекше көңіл бөлінді. Дуалды білім беру моделі Қазақстанда он жыл бұрын енгізілген, қазірдің өзінде 552 колледжде осы жүйе бар. Оқу орындары 18 мыңнан астам кәсіпорынмен келісім жасап, студенттерді өндірістік тәжірибеге тартып отыр. Машина жасау, құрылыс, энергетика, IT, қызмет көрсету сияқты негізгі салалардың жетекші компаниялары колледждермен серіктестік орнатып, студенттерді іс жүзінде оқытуға атсалысуда. Бұл жүйенің артықшылығы – жастар колледжде теориялық білім алып қана қоймай, сол мезетте нақты өндірісте жұмыс істеп, тәжірибе жинайды.
Дуалды оқытуды жаңа сапалық деңгейге көтеру үшін салалық қауымдастықтар мен мемлекеттік органдар бірлескен жоспарлар қабылдады. Мысалы, Қазақстан машина жасау одағының атсалысуымен машина жасау индустриясы үшін мамандар даярлаудың Жол картасы әзірленді. Осы құжат аясында Көкшетау, Қостанай және Петропавл қалаларында пилоттық жобалар жүзеге асырылып, дуалды оқытудың озық тәсілдері сыналып жатыр. Пилоттық жобалар бойынша студенттердің 60%-ы уақытын кәсіпорында өндірістік оқуда өткізіп, қалған 40%-ын колледжде теориялық білім алуға жұмсауда. Колледждер заманауи станоктар мен қондырғылармен жабдықталып, өндірістен білікті тәлімгерлер тартылуда. Мұндай формат түлектерге жұмысқа тұрғаннан кейін қосымша үйретусіз-ақ бірден толыққанды кәсіби маман ретінде іске кірісуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, Жол картаға сай түлектердің біліктілігін тәуелсіз растау үшін сертификаттау орталықтарын құру көзделген. Онда бітірушілер алған машығын жұмыс берушілер алдында дәлелдеп, еңбек нарығында өз мамандығы бойынша еркін қозғала алады деп күтілуде.
Дуалды жүйені дамыту үшін мемлекет бизнеске ынталандыру шараларын ұсынып отыр. Премьер-министр колледждер жанынан нақты кәсіпорындарға арнап мақсатты топтар құрып, тапсырыспен кадр даярлау керектігін айтты. Бұл — кәсіпорындар өздеріне керек мамандарды алдын-ала таңдап, оқытуға тапсырыс беретін модель. Сондай-ақ, білім ордаларының өзін-өзі қаржыландыру тетіктері іске қосылуда: көптеген колледждер жанында шағын өндірістік цехтар (тігін, жиһаз жасау, наубайхана т.б.) ашылып, студенттер сол жерде өндірістік дағдыларын шыңдайды. Мұндай шағын кәсіпорындардың өнімі тұтынушыларға сатылып, табысы оқу орнына түседі, ал білім алушылар кәсіпкерлік негіздерін де үйренеді. Нәтижесінде, бұл қадамдар колледждерге қосымша кіріс әкеліп қана қоймай, түлектердің бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді.
Жұмыс берушілер мен колледждер әріптестігінің тағы бір үлгісі – ірі компаниялардың арнайы білім беру жобаларына қатысуы. Мәселен, Allur Group автомобиль өндіруші компаниясы Қостанайдағы автомобиль көлігі колледжімен бірлесіп оқыту бағдарламасын жүргізуде. Студенттер оқу барысында кәсіпорында практикадан өтіп, кейін жұмысқа тұрған соң кәсіби өсудің барлық сатысынан өте алады. Компания өз мамандарына жоғары білім алуға гранттар бөліп, жұмыс істей жүріп оқуын жалғастыруға жағдай жасауда. Осы секілді бүгінде 518 кәсіпорын түрлі колледждердің қамқоршы (құрылтайшы) серіктесі ретінде тіркелген болса, алдағы уақытта олардың санын 4 мыңға дейін жеткізу жоспарланған. Яғни, әр колледжге бірнеше жетекші компания бекіп, оқу бағдарламаларын бірге жетілдіру, студенттерге өндірістік тәжірибе базасын ұсыну ісі жолға қойылып келеді.
Астана қаласында өткен «Жұмысшы мамандықтар қаласы» фестивалінде жастар құрылыс, теміржол, авиация сияқты салаларда өз қолдарымен іс атқарып көрді. Мұндай интерактивті іс-шаралар жұмысшы кәсіптерінің қыр-сырын кеңінен таныстырып, олардың тартымдылығын арттыруға септігін тигізді. Елордода 2025 жылдың 11-15 ақпанында өткен бұл фестиваль – Жұмысшы мамандықтар жылы аясындағы ең ірі бейінді шараның бірі. Министрлік ұйымдастырған фестивальде тау-кен металлургиясы, машина жасау, транспорт, құрылыс, ауыл шаруашылығы, төтенше жағдайлар секілді көптеген секторлар бойынша стендтер мен шеберлік сыныптары өтті. Оқушылар мен студенттер үшін 200-ден астам мамандық бойынша интерактивті аймақтар жасақталып, жастар өздерін әртүрлі кәсіпте сынап көрді. Мысалы, «Air Astana» әуе компаниясы ұшақ тренажерын әкелсе, «Қазақстан темір жолы» локомотивтің үлгі кабинасын орнатып, келушілерге теміржолшының жұмысын сезінуге мүмкіндік берді. Фестиваль аясында салалық хакатондар, стартап таныстырылымдары, бос орындар жәрмеңкесі де ұйымдастырылды. Мұндай шаралар жастарға өндірістегі заманауи технологиялар мен қауіпсіздік жаңалықтарын көрсетіп қана қоймай, оларды жұмысшы мамандықтарының маңыздылығына көз жеткізді.
Дәл осындай WorldSkills чемпионаттары да жыл бойы ел аймақтарында кең өріс алды. Мысалы, Маңғыстау облысында «WorldSkills Aktau 2025» өңірлік чемпионаты, халықаралық «DostiSkills 2025» сайысы өткізілді. Тіпті тұңғыш рет түркітілдес елдердің кәсіби шеберлік жарысы – TurkicSkills 2025 – Ақтау қаласында ұйымдастырылды. Бұл жарыстарда жас жұмысшылар мен колледж студенттері дәнекерлеу, электр монтажы, кірпіш қалау, аспаздық өнер сияқты көптеген бағытта өз шеберліктерін сынға салды. WorldSkills стандарттары бойынша өткен бәсекелер халықаралық сарапшылардың қатысуымен бағаланып, үздік шыққан жас мамандарға сертификаттар мен жүлделер табысталды. Аймақтық деңгейде осындай чемпионаттар жұмысшы кәсіптердің беделін өсіріп, жастар арасында «еңбек адамы» образын дәріптеуге ықпал етті. Мәселен, Маңғыстауда өткен Жыл жабылу рәсімінде бірнеше еңбек әулеттері (теміржолшылар, энергетиктер, құрылысшылар династиялары) шақырылып, ұрпақтан ұрпаққа адал қызметтің үлгісі ретінде марапатталды. Облыс әкімі Нұрдаулет Қилыбай жұмысшы мамандықтарының индустрияны өркендетудегі рөлін атап өтіп, еңбек адамдарына алғыс хаттар табыстады. Осылайша, әр өңір өз ерекшелігіне сай іс-шаралар өткізіп, Жұмысшы мамандықтар жылына өзіндік үлесін қосты.
«Наурыз Жұмыскер» ипотекалық бағдарламасы
Жұмысшы мамандықтарға сұранысты арттыру мақсатында мемлекеттің әлеуметтік қолдау тетіктері де іске қосылды. Солардың бірі – жұмысшы сала қызметкерлеріне арналған жеңілдетілген тұрғын үй бағдарламасы. 2025 жылы арнайы «Наурыз Жұмыскер» ипотекалық бағдарламасы дайындалып, 17 наурызда іске қосылды. Бұл бағдарлама өнеркәсіп, энергетика, транспорт, ауыл шаруашылығы және су ресурстары салаларында жұмыс істейтін азаматтарға нарықтан төмен пайызбен баспана несиесін беру мақсатында әзірленді.
Шарттарына сәйкес бастапқы жарна небары 10-20% болса (жаңа үйдің таза әрленгеніне 10%, қарапайым жөндеудегі жаңа немесе екінші нарықтағы үйге 20%), несие жылдық 7% мөлшерлемемен әлеуметтік осал топтарға (ЖТСМ 9,6%-ке дейін) және 9% мөлшерлемемен басқа санаттағы жұмысшыларға қолжетімді. Несиенің ең жоғары сомасы Алматы мен Астана қалалары үшін 36 млн теңге, басқа өңірлер үшін 30 млн теңге болып белгіленді.
Бағдарламаға қатысушы негізгі талап – аталған өндірістік салалардағы кәсіпорында ресми жұмыс істейтін болуы шарт. Үкімет бұл жобаға 72 млрд теңге бөліп, шамамен 2,5 мың жұмысшы отбасы жеңіл шарттармен үй алуға мүмкіндік алады деп жоспарлап отыр. Сонымен қатар, Үкімет отырысында премьер-министр ірі кәсіпорындар орналасқан өңірлерде жұмысшыларға арналған жалдамалы тұрғын үйдің жеңілдікті жобаларын да қарастыруды тапсырған болатын. Бұл бастамалар жұмысшы мамандардың әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етіп, олардың ұзақ мерзім бойы бір салада өнімді еңбек етуіне ынталандырады.
Еңбеккерлердің жалақы деңгейі де назардан тыс қалмады. Жалпы 2025 жылы еліміз бойынша орташа айлық номиналды еңбекақы өткен жылмен салыстырғанда 11,3%-ға өсіп, II тоқсанда 448 620 теңгені құрады. Әсіресе дәстүрлі жұмысшы салаларында еңбекақы өсімі жоғары қарқын көрсетті: өңдеу өнеркәсібінде жалақы мөлшері бір жылда шамамен 15%-ға артты, сауда және автомобиль жөндеу саласында 16%-ға жуық өсім тіркелді.
Тау-кен өнеркәсібінде де табыс деңгейі 11% асыра көтерілді. Бұл өсімдер инфляцияны есептегенде нақты жалақының да аз да болса ұлғайғанын білдіреді. Бұдан бөлек, 2024 жылдан бастап ең төменгі жалақы мөлшері 85 000 теңгеге дейін көбейтілген еді, бұл шешім жалдамалы жұмысшылардың үлкен бөлігінің табысын көбейтіп, әлеуметтік қорғалуын жақсартты. Жалпы алғанда, экономиканың өрлеуі аясында жұмысшы мамандар шоғырланған өнеркәсіп, құрылыс, көлік сияқты секторларда еңбекақы деңгейі басқа салалармен салыстырғанда жоғары қарқынмен өсіп жатыр. Мысалы, ауыл шаруашылығында бір жылдық өсім 23,7%-ды құраса, энергетикамен байланысты қызметтерде 16-17% деңгейінде өсім байқалды. Бұл көрсеткіштер жұмысшы мамандықтары тек сұранысқа ие ғана емес, сонымен бірге тұрақты табыс көзін қамтамасыз ететін өміршең кәсіпке айналып келе жатқанын көрсетеді.
Жұмысшылардың мәртебесін көтеру мақсатында мемлекет алғаш рет арнайы марапаттар тағайындады. 2025 жылдан бастап өндіріс озаттарына «Еңбек сіңірген құрылысшы», «Еңбек сіңірген энергетик», «Еңбек сіңірген металлург», «Еңбек сіңірген кенші» және тағы басқа атақтар берілетін болды. Осы құрметті атақтар Қазақстанның экономикасын өрге сүйреген қарапайым еңбек адамдарына мемлекеттік деңгейде көрсетілген құрметтің айғағы. Сонымен бірге жыл бойы түрлі кәсіби мерекелерге орай үздік жұмысшыларға Президенттің атынан арнайы наградалар мен алғыс хаттар тапсыру дәстүрі енгізілді. Мысалы, Энергетиктер күні қарсаңында энергетика саласының жұмысшы-қызметкерлері мен ардагерлеріне мемлекет басшысының атынан Премьер-министр марапаттар табыстады. Мұндай сый-құрмет еңбек адамының қоғамдағы рөлін танытып, жастардың жұмысшы мамандықтарына деген көзқарасын жақсартуға ықпал етеді.
Жұмысшы мамандықтар жылы Қазақстанда кешенді өзгерістер мен бастамаларға толы болды. Мемлекеттің қолдауымен техникалық білім беру жүйесі жаңарып, мыңдаған жас тегін кәсіптік оқу мүмкіндігін алды. Кәсіпорындар мен колледждер арасындағы байланыс жаңа деңгейге көтеріліп, жұмыс берушілер кадр даярлау ісіне тікелей араласа бастады. Нәтижесінде колледж түлектерінің жұмыспен қамтылу көрсеткіші қазіргі ~70%-дық деңгейден алдағы жылдары айтарлықтай жоғарылауы күтілуде. Өндіріс орындары қажетті мамандармен толығып, жұмысшылардың еңбек өнімділігі артқан сайын, ұлттық экономиканың негізі берік болмақ. Сарапшылар бұл жылдың қорытындылары еңбек нарығына оң әсер етіп, кәсіптік-техникалық мамандықтарға қызығушылықты айтарлықтай арттырғанын айтады.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
