Жасыл экономика дегеніміз не және неліктен экологиялық білім беруді мектептен бастау керек
«Жасыл экономика» ұғымы – бұл экономикалық, әлеуметтік және экологиялық даму мәселелерін біртұтас тұрақты даму тұрғысынан қарастыратын тұжырымдама. Ол табиғат ресурстарына қысымды азайтып, экожүйелерді сақтауға және қайта қалпына келтіруге ықпал етеді, сондай-ақ табиғи капиталды арттыруға бағытталған, деп хабарлайды El.kz ақпарат агенттігі.
UNEP анықтамасы бойынша, жасыл экономика – келешек ұрпақты экологиялық қатерлерге ұшыратпайтын және ресурстар тапшылығын төмендететін тауарлар мен қызметтерді өндіруге және таратуға байланысты экономикалық қызмет, яғни адамдардың әл-ауқатын ұзақ мерзімді перспективада жақсартуға бағытталған. Қазір жаһанда табиғи ресурстардың шектеулігі, климат өзгерісі мен экологиялық мәселелер күн тәртібінде тұр. Сондықтан Қазақстан секілді дамушы елдерде экономиканы жаңғырту мақсатында жасыл экономикаға көшу – маңызды стратегиялық міндет болып табылады.
Қазақстандағы жасыл экономикаға өтудің негіздері
Қазақстан үкіметі 2013 жылы «Жасыл экономикаға көшу» тұжырымдамасын бекітіп, «Қазақстан – 2050» стратегиясында экономиканың орнықты әрі тиімді моделіне көшу жолын көрсеткен . Сол құжаттарда жаңартылатын энергия көздерін қолдануды ұлғайту, энергия мен суды тиімді пайдалану сияқты міндеттер қойылды. Мысалы, 2020 жылға қарай жалпы қуат өндіруде күн және жел энергиясының үлесі кемінде 3%-ды, 2050 жылы – 50%-ды құрауы тиіс екені айқындалған.
Жасыл экономикаға көшу бағыты бойынша алдыңғы мақсаттар – ресурстарды үнемді пайдалану мен инфрақұрылымды жаңғырту, экологиялық ізді азайту арқылы халықтың әл-ауқатын арттыру және су қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Бұл бағыттар бойынша жүзеге асырылатын шаралар экономикада жаңа технологияларды енгізіп, инвестициялар тартуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді.
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жасыл экономика мен экологиялық тәрбие мәселесіне ерекше назар аударып отыр. 2020 жылы Үкіметтің кеңейтілген отырысында мемлекет басшысы «мектептерде экология пәнін енгізуді» тапсырды. Президенттің тапсырмасына сәйкес экологиялық білім беру тек бір пән шеңберімен шектелмей, кешенді түрде қарастырылуы тиіс. Экология саласының министрі Мағзұм Мырзағалиев те балалардың қоршаған ортаға деген мәдениетін қалыптастыру үшін мектеп, отбасы, үкіметтік емес ұйымдар және басқа да мүдделі тараптардың бірігіп жұмыс істеу қажет екенін атап өтті. Бұл қазақ мектебінің білім бағдарламасына жаңадан енгізілетін экология пәнін ғана емес, жалпы білім беру жүйесінде экологиялық тәрбиеге барлық деңгейде мән беруді көздейді.
Экологиялық білім берудің қазіргі жағдайы
Бүгінде Қазақстанда мектеп бағдарламасына экология пәнін енгізу мәселесі белсенді талқылануда. Президент тапсырмасынан кейін арнайы жұмыс тобы құрылып, экологиялық оқыту стандарты әзірленуде. Сонымен қатар, мектептердегі экологиялық кабинеттер ашылып, қосымша бағдарламалар енгізілуде. Мысалы, Түркістан облысының Абай атындағы мектепте биоалуантүрлілік пен тұрақты даму тақырыбына арналған қосымша экологиялық бағдарлама іске қосылып, мектепте «Экология» пәні 6-8 сынып оқушылары үшін қосымша сабақ ретінде енгізілген. Жалпы БҰҰДБ мен ЖЭҚ қолдауымен әзірленген экологиялық білім беру бағдарламасы 2021 жылдан бері Шығыс Қазақстан, Түркістан, Алматы облыстарының 100-ден астам мектебіне енгізілді.
Рудный қаласында «Экологиялық тәрбие» құзыреттілік орталығы ашылды: бұл жерде №7 мектеп-гимназияның тәжірибесі көрсетіліп, мектеп пен балабақша деңгейінде экологиялық тәрбие беру жүйесі тәжірибеден өткізілуде. Сонымен қатар, 2023 жылы Білім министрлігі мен ЮНЕСКО ұйымдастыруымен «Тұрақты даму үшін білім» (ESD) тұжырымдамасын енгізу жөніндегі ұлттық бастаманы әзірлеу бойынша семинар өтті. Бұл іс-шараға білім және экология министрлігінің, университеттердің, мектептердің, үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері қатысып, білім беру саясаты, оқыту ортасы, мұғалімдердің біліктілігі, жастар мен жергілікті қауымдастықтың рөлін күшейту мәселелерін талқылады.
Барлық осы шаралар мектептерде және жастар арасында экологиялық білім беруді күшейте түсудің Қазақстан үшін маңыздылығын көрсетеді.
Мектеп жасына дейінгі балаларға экологиялық білім берудің қажеттілігі
Экологиялық тәрбие тек жоғары сыныптарда ғана емес, мектепке дейінгі кезеңнен басталуы керек. Ғалымдардың зерттеуі бойынша, адамның өмірінде пайдаланатын ақпараттың 90%-ы 5 жасқа дейінгі кезеңде қалыптасады. Сондықтан балабақша мен мектепке дейінгі ұйымдарда экология негіздері бала бойына ерте сіңірілуі тиіс. Балаларға табиғатты қорғау, құрметтеу мен қамқорлық көрсету іскерлігі осы ортада қалыптасады.
Экологиялық білім беру ісі балабақшада оқу қызметтеріне тіл дамыту, оқу мен тәрбие үрдістерін біріктіру арқылы жүргізіледі. Мысалы, Қазақстанның педагогтары табиғатқа саяхаттар, танымдық ойындар, табиғат туралы көркем әдебиеттер мен суреттер, ғылыми және көркем фильмдер, эксперименттер, сондай-ақ халық даналығы мен мақал-мәтелдер арқылы балаларды қоршаған ортаға қызықтыру әдістерін қолданады. Осылайша табиғатты жан-жақты тану арқылы балалардың зейіні экология мәселелеріне аударылады: олар өсімдіктер мен жануарларға күтім жасауды үйреніп, табиғаттың тірі және өлі компоненттерінің байланысын түсінеді. Мұның барлығы алдағы жасыл экономика үшін қажетті азаматтық және экологиялық мәдениетті қалыптастырады.
Шетелдік және отандық тәжірибелер
Әлемде көптеген елдерде мектептерде экологиялық білім беруді дамытуға бағытталған бағдарламалар жұмыс істейді. Мысалы, Ұлыбритания мен Азия елдерінде ұзақ жылдардан бері Eco-Schools («Экологиялық мектептер») бағдарламасы жүзеге асырылып, ол жастарды іс-әрекет негізіндегі оқыту арқылы тұрақты дамуға баулиды. Финляндияның мектептерінде де оқулық бағдарламасына климат өзгерісі мен қоршаған орта мәселелері енгізілген – онда оқушылар экологиялық білімді жүйелі түрде алып, табиғатты зерттеу мен қорғауға қатысады.
Сондай-ақ, Швеция, Германия сияқты елдерде балаларды орман қорығына немесе табиғат мектептеріне шығару тәжірибесі кең тараған. Оларға қарапайым мектеп сабақтарынан бөлек, табиғатпен тікелей жұмыс істеу арқылы оқытатын «орман балабақшалары» үлгісі жақсы мысал бола алады. ЮНЕСКО-ның жаһандық бастамасы – «Green School» (Жасыл мектеп) стандарттарын енгізу де білім беру жүйесін түбегейлі «жасылдандыруды» көздейді.
Қазақстанда да халықаралық тәжірибені ескере отырып, жергілікті жағдайға бейімделген шаралар қолға алынды. Қоршаған орта министрлігінің жанынан экологиялық білім беру бойынша үйлестіру кеңесі құрылып, мектеп оқушыларын ұлттық саябақтарға экскурсияға апару, арнайы интерактивті эколагерьлер ұйымдастыру сияқты идеялар пысықталып жатыр. Шонжы, Рудный сияқты пилоттық мектептердің тәжірибесі мен ЮНЕСКО клубтарының жұмысы елімізде экологиялық мәдениетті қалыптастыру бойынша ойды ілгері жылжытып отыр.
Бұдан басқа, Астанада жастар арасында климаттық әрекетке бағытталған «Generation Restoration» челлендждері, мектептерде қалдықтарды сұрыптау және таза энергия жобалары жиі өткізіліп келеді. Барлығы бір мақсатқа – жасыл экономика үшін қажетті келешек ұрпақты тәрбиелеуге бағытталған.
Қорытынды
Осылайша, жасыл экономика мен экологиялық білім беру – бір-бірімен тығыз байланысты, қоғамның орнықты дамуы үшін өзара толықтырушы салалар. Қазақстанда бұл бағыттағы мемлекеттік іс-шаралар мен білім беру реформалары жасалуда: оқыту бағдарламасына экология пәні енгізіліп, педагогтарға арналған тренингтер өткізіліп, мектептерде экологиялық кабинеттер ашылуда. Ең бастысы – экологиялық сауаттылықты қалыптастыруды мектепке дейінгі кезеңнен бастаған дұрыс. Мектеп жасына дейінгі балалар табиғатпен танысу арқылы қоршаған ортаға қамқорлық көрсетуді ерте үйренеді. Ал мектеп оқушылары жасыл экономиканың принциптерін біліммен меңгеріп, энергияны, суды және басқа ресурстарды үнемдейтін, қайта өңдеуді дамытатын тұрмысты қалыптастырады. Соңғы жылдары Қазақстанда экология мен инновациялық экономика бағыты бойынша пилоттық жобалар жүзеге асырылып, еліміздің балалары мен жастары осы идеяларға қатысып келеді. Демек, экологиялық білім беру – жасыл экономиканың іргетасын мектептен қалаудың кілті болып табылады, себебі болашақта туған қаласын, өңірін және елін «жасыл» даму идеалдарына сай ұстайтын азаматтарды өсіру дәл осылай ғана мүмкін.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
