Жасанды интеллект және авторлық құқық: кім неге ие?
Жасанды интеллект (ЖИ) арқылы сценарий, сурет, музыка, мақала немесе бағдарлама коды сияқты түрлі шығармашылық жұмыстарды жасау бүгінде қалыпты жағдайға айналды. Алайда ең маңызды сұрақтың бірі әлі де ашық: осындай туындының заңды иесі кім болады? Автор кім? Құқық кімдікі?
Бұл сұрақтың жауабы қазіргі таңда әлемде нақты және бірыңғай шешімге келмеген. Бірақ кейбір елдерде алғашқы сот істері мен заң жобалары пайда болып, бағыттар айқындала бастаған.
Мәтін: мақала, өлең, сценарий
ChatGPT, Jasper, Claude секілді құралдар арқылы дайын мәтін жазу бүгінде көп қолданылып келеді. Бірақ АҚШ-тың авторлық құқық басқармасы (Copyright Office) 2023 жылы нақты ұстаным білдірді:
“Тек адам жазған шығармалар ғана авторлық құқықпен қорғалады” – деп.
Яғни, егер сіз ChatGPT-ге "маған сценарий жаз" деп жаздыртып, сол күйінде оны жарияласаңыз – бұл мәтінге толықтай заңды иемін деп айта алмайсыз. Ал егер сіз ЖИ ұсынған мәтінді өзіңіз өңдеп, мазмұнын өзгертіп, стиліңізді қоссаңыз – сол үлеске автор ретінде құқық талап етуіңізге болады.
Сурет және иллюстрация
Midjourney, DALL·E, Leonardo секілді нейрожелілер көмегімен жасалған суреттердің де құқықтық мәртебесі даулы.
Мысалы, АҚШ-та бір қолданушы Midjourney арқылы комикс жасап, оны тіркеуге бергенде, сот бұл суреттерге авторлық құқық беруден бас тартты. Себебі: “Нақты шешімді адам емес, алгоритм қабылдаған” деп түсіндірілді.
Ал Еуропа Одағы 2024 жылы қабылдауы мүмкін заң жобасында былай делінген:
“Егер адам тек ЖИ-ден сурет алып қоймай, оның композициясын өзі анықтап, көркемдік мазмұн қосып, өңдеген болса – ол туындыға авторлық құқық берілуі мүмкін.”
Музыка және дыбыс
Suno, AIVA, Soundraw сияқты құралдар музыка жасап бере алады. Бірақ әлі күнге дейін әлемнің ешбір елінде мұндай туындылар толыққанды авторлық құқықпен қорғалған жоқ.
Музыкалық құқық ұйымдары (мысалы, АҚШ-тағы ASCAP, BMI) ЖИ жазған әуендерді тіркеуге асығар емес.
Дегенмен кейбір композиторлар ЖИ көмегімен құрылған әуендерді өңдеп, өзі жазғандай рәсімдеуге тырысып жатыр. Бұл жерде ЖИ құралын музыкалық құрал ретінде қарастырып, ал негізгі автор адам деп тану жолы қарастырылуда.
Код және бағдарламалық өнімдер
GitHub Copilot, ChatGPT, Amazon CodeWhisperer секілді жүйелер бағдарламалау тілінде код жазып бере алады. Бұл өте ыңғайлы, бірақ заң алдында жауапкершілік кімде?
Мұндай код блоктары кейде басқа авторлар жазған ашық код үлгілеріне сүйеніп жасалады. Егер осы кодтың ішінде бұрыннан тіркелген авторлық код элементтері болса – оны пайдаланған жағдайда патенттік құқықты бұзу қауіпі туындайды.
Microsoft пен OpenAI бұл мәселеге байланысты өз жүйелерінде арнайы ескерту қалдырған:
“Біз жазып берген кодтың түпнұсқалығын және заңдылығын қолданушы өзі тексеруі тиіс.”
Қазақстанда және әлемде заңнама қандай?
Қазақстанда әзірге “ЖИ туындылары” деген нақты ұғым заңда жоқ. Авторлық құқық туралы заңда “авторлық құқық тек адам жасаған туындыға беріледі” деп жазылған.
Әлемде де бірізділік жоқ, бірақ бағыттар айқындала бастаған:
- АҚШ – тек адамның еңбегіне ғана құқық береді.
- Еуропа елдері – егер адам ЖИ-мен бірігіп жұмыс істеп, мазмұнға көркемдік қосса, құқық берілуі мүмкін дейді.
- Ұлыбритания – ЖИ жазған шығармаларға 50 жылға дейін арнайы құқық беру туралы ұсыныс талқылануда.
- Қытай – ЖИ туындыларына құқықты сол ЖИ-ді жасаған компанияға беру ұсынысы бар.
Не істеу керек? Кеңестер:
- ЖИ жасаған жұмысты өз еңбегіңізбен араластырып қолданыңыз.
Түпнұсқа шығармашылық қосылса – автор ретінде құқық ала аласыз. - ЖИ көмегін алғаныңызды ашық айту – этикаға сай әрекет.
Бұл сіздің беделіңізге нұқсан келтірмейді, керісінше – әділеттілігіңізді көрсетеді. - Кез келген туындыны жарияламас бұрын – оның қай бөлігі ЖИ-ден шықты, қайсысын өзіңіз толықтырдыңыз – соны нақтылап алыңыз.
- Мүмкіндігінше авторлық құқықты рәсімдеу кезінде ЖИ құралын пайдаланғаныңызды көрсету артық болмайды.
Кейін дау туындаған жағдайда, сіздің ашық әрекетіңіз дәлел бола алады.
Жасанды интеллект көмегімен жасалған шығармашылық туындылар – заман талабы. Бірақ заңнама ол технологиялық қарқынға ілесе алмай отыр. Сондықтан авторлық құқық мәселесінде “өзін автор деп жариялау” емес, “әділетті түрде автор болу” басты ұстанымға айналуы тиіс.
Шығармашылық еркіндікті сақтай отырып, құқықтық шекараны ескеру – болашақ дау-дамайдан сақтайтын ең дұрыс жол. ЖИ – құрал. Ал оның қалай және не үшін қолданылатыны – адамға байланысты.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
