Жасанды интеллект мүмкіндіктерін қаншалықты тиімді игеріп жүрміз?
Жасанды интеллект қазір бүкіл әлемде ғылым мен технологияның ең қызықты әрі маңызды бағыттарының біріне айналды. Біреулер ЖИ-ді төртінші өнеркәсіптік революцияның қозғаушы күші деп атаса, енді біреулер оны қауіпті құбылыс ретінде көреді. Дегенмен, қандай пікір айтылса да, жасанды интеллекттің біздің өмірімізге дендеп еніп келе жатқаны анық. Қарапайым смартфоннан бастап, ірі өнеркәсіптік желілерге дейін – ЖИ технологиялары күнделікті тіршілігіміздің ажырамас бөлігіне айналды. Мысалы, біз онлайн видеоплатформада фильм таңдағанда немесе әлеуметтік желіде жаңалық қарағанда, сол қызығушылығымызға сәйкес ұсыныстар шығатын болса, бұл – ақылды алгоритмдердің, яғни жасанды интеллекттің жұмысы. Дауыспен басқарылатын Siri немесе Google Assistant сияқты көмекшілер де біздің өмірімізді байқатпай жеңілдетіп жүр.
Осындай ауқымды ықпалын ескере отырып, көптеген мемлекеттер жасанды интеллектті дамытуды мемлекеттік саясаттың басым бағытына айналдыруда. Қазақстан да бұл әлемдік үрдістен қалыс қалған жоқ. Мәселен, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев цифрландыру мен жасанды интеллект технологияларын дамытуды Қазақстан үшін ұлттық басымдық деп жариялады. Президенттің айтуынша, цифрлық прогресс ел дамуының стратегиялық негізіне айналып отыр және Қазақстан жасанды интеллектіні тек технологиялық жетістік емес, бүкіл қоғам дамуына серпін беретін құрал деп есептейді. Дегенмен бұл салада белгілі бір тәуекелдер мен қауіп-қатерлер де бар екенін ескертті. Әрине, жаңа технологиялар этика, жұмыс орындарының қысқаруы секілді түйткілдерді де бірге ала келетіні рас. Бірақ дұрыс әрі тиімді қолдана білсек, жасанды интеллект түрлі салада адам еңбегін жеңілдетіп, өнімділікті арттырып, бұрын мүмкін болмаған нәтижелерге қол жеткізуге жол ашады. Ендеше, жасанды интеллектті қалай және қай салаларда тиімді пайдалануға болады? Қазақстан жастары, студенттері мен мамандары үшін бұл технология несімен пайдалы және маңызды?
Төменде біз жасанды интеллекттің білім беру, медицина, бизнес, өнеркәсіп, шығармашылық, мемлекеттік басқару сияқты негізгі салаларда қолданылуына тоқталып, нақты мысалдар арқылы оның пайдасына тоқталамыз. Сонымен қатар, Қазақстанда бұл бағытта атқарылып жатқан жұмыстар мен бастамаларды атап өтіп, оқырманды жасанды интеллектті игеруге және оны өз пайдасына жаратуға шабыттандыруды мақсат еттік.
Жасанды интеллект министрлігінің құрылуы
Қазақстанда жасанды интеллектке басымдық берудің нақты көрінісі ретінде жаңа құрылымды атауға болады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі қайта ұйымдастырылып, оның атауы «Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі» болып өзгертілді. Бұл шешім мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру аясында қабылданды.
Жаңа министрліктің алдында жасанды интеллект технологияларын ұлттық деңгейде дамыту, цифрлық инфрақұрылымды нығайту және экономиканың барлық саласында маңызды шешімдерді енгізу міндеті тұр.
Мемлекет басшысының Жарлығымен Жаслан Хасенұлы Мәдиев Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі болып тағайындалды.
Білім беру саласында жасанды интеллект
Білім беру саласында жасанды интеллектті қолдану тақырыбы ерекше өзекті. Бір жағынан, ЖИ оқыту процесін жеңілдетіп, әр оқушыға жеке бейімделген тәсіл ұсынатыны айтылуда. Екінші жағынан, кейбіреулер мектепте нейрожелі қолдану қауіпті деп санайды – ол оқытуды тым жеңілдетіп жібереді, нәтижесінде балалардың білімді терең меңгеруі қиындайды деп алаңдайды. Шынында да, Мәжіліс төрағасы Ерлан Қошановтың айтуынша, арнайы жүргізілген сауалнамада респонденттердің 40,5%-ы мектепте ЖИ құралдарын қолдануды қолдаса, 37%-ы қарсы екенін көрсетілген. Мұндай пікірталастар әлемде де жүріп жатыр: біреулер оқушылар тапсырманы ChatGPT сияқты модельдерге орындатып, шығармашылық ойлау қабілеті төмендеп кете ме деп қорықса, енді біреулер керісінше, ЖИ мұғалімдерге көмектесіп, оқытуды әр баланың жеке қажеттілігіне бейімдейді деп үміттенеді.
Әрине, жасанды интеллектіні білім беру жүйесіне оңтайлы және қауіпсіз жолмен енгізу үшін нақты ережелер мен стандарттар қажет. Қазақстан бұл бағытта нақты қадамдар жасап келеді. Биыл елімізде білім беру жүйесіне ЖИ енгізудің 2025–2029 жылдарға арналған ұлттық тұжырымдамасы қабылданып, алғаш рет осы салада жасанды интеллектті қолданудың бірыңғай ұлттық стандарттары бекітілді. Онда ЖИ қолданудағы этика қағидаттары, құқықтық реттеу, жеке деректерді қорғау және академиялық адалдық мәселелері қарастырылған. Яғни, оқушылар мен мұғалімдердің ЖИ мүмкіндіктерін пайдалану мәдениеті мен жауапкершілігіне баса назар аударылуда. 2025–2026 оқу жылынан бастап мектептердегі «Цифрлық сауаттылық» пен «Информатика» пәндерінің бағдарламасына жасанды интеллект элементтері енгізілді. Оқушылар үшін арнайы «Day of AI» атты әдістемелік кешен әзірленіп, мұғалімдерге ЖИ бойынша біліктілікті арттыру бағдарламалары іске қосылды. Бұл өзгерістер оқушылардың ерте жастан-ақ ақылды технологиялармен танысып, оларды қауіпсіз және тиімді пайдалану дағдыларын қалыптастыруына жол ашады.
Сонымен бірге Үкімет жасанды интеллект саласында мамандар даярлауға бағытталған ауқымды «AI-Sana» бағдарламасын бастады. Оның алғашқы кезеңінде Қазақстан бойынша 650 мың студентке жасанды интеллект негіздері бойынша базалық білім беру жоспарланып, осы оқыту процесі басталып та кетті. Алдағы 5 жылда бір миллион қазақстандық жасанды жады дағдыларын меңгеруі тиіс деген мақсат бар. Бұл бағдарламаға оқушылар, студенттермен қатар, мемлекеттік қызметшілер де қатысады. Аталған тапсырманы жүзеге асыру үшін биыл Ұлттық жасанды интеллект платформасы іске қосылды. Бұл платформа құрылымдалған үлкен деректер қорына, есептеу қуаттарына және ірі тілдік модельдерге қолжетімділікті қамтамасыз етіп, тіпті бағдарламалау дағдысы жоқ адамның өзі нейрожелі негізінде түрлі сервистік қосымшалар әзірлеуіне мүмкіндік береді. Яғни, ауыл мектебінің оқушысы немесе жас кәсіпкер болсын, интернет арқылы осы платформаға қосылып, өз идеясына қажет ЖИ шешімін құрастыра алады деген сөз.
Жасанды интеллект білім беру үрдісінде мұғалімнің орнын басу үшін емес, оған көмекші болу үшін енгізілуде. Мысалы, ЖИ оқушының үлгерімін талдап, қай пәнде қиындық көріп жатқанын анықтап, қосымша тапсырмалар ұсына алады. Керісінше, ЖИ-ді оқушының үй жұмысын орындап беру үшін пайдалану – тиімсіз әрі зиянды болар еді. Ал оны тапсырманы түсіндіру, қатесін көрсетіп, кеңес беру үшін қолданса, өте үлкен пайдасы тиеді. Сарапшылардың пікірінше, жасанды интеллект әр шәкірттің оқу қарқынына бейімделіп, жекелеген нұсқаулар бере алады, ал мұғалімдерді қағаз жұмыстарынан босатып, оларға шығармашылық әрі маңызды педагогикалық міндеттерге көбірек көңіл бөлуге мүмкіндік туғызады. Қазақстанның білім саласының жетекшілері де осы ұстанымды қолдайды: «Жасанды интеллект педагогтің орнын баспайды, қайта оның рөлін арттырады. Себебі білім беру процесіндегі түпкілікті шешімдерді адам қабылдайды», – дейді Оқу-ағарту министрі Ғани Бейсембаев. Демек, басты міндет – мұғалімдерді жаңа технологияны тиімді қолдануға үйрету, ал оқушыларға академиялық адалдық пен цифрлық жауапкершілік қағидаларын сіңіру. Сонда ғана білім беру саласында ЖИ-дің әлеуетін толық пайдалануға болады. Болашақта әрбір оқушының жеке оқу бағдарламасын құрып, оның қабілетіне қарай тапсырмалар беретін ақылды жүйелер қалыпты жағдайға айналуы ғажап емес. Бүгінгі жас ұрпақ үшін ең маңыздысы – осындай өзгерістерге ілесіп, ЖИ-ді тек дайын жауап алу үшін емес, шығармашылықпен ойлану мен өз қабілетін дамыту үшін тиімді құрал ретінде пайдалана білу.
Медицина саласындағы жасанды интеллект
Медицина – жасанды интеллект тиімділігін айқын көрсететін ең маңызды салалардың бірі. Диагностика, емдеу және медициналық зерттеулер бағыттарында ЖИ бұрын қолжетімсіз болған мүмкіндіктерді ашуда. Мысалы, бүгінде жасанды интеллект рентген, КТ, МРТ секілді медициналық кескіндерді жылдам талдап, дәрігерге қатерлі ісік пен басқа да аурулардың ерте белгілерін анықтауға көмектеседі. Адам көзінен тыс қалуы мүмкін ұсақ нышандарды нейрожелілік жүйе дәл тауып, диагнозды дәлірек қоюға жәрдемдеседі. Емдеу тәсілін таңдауда да ЖИ алгоритмдері әлемдегі миллиондаған клиникалық жағдайдың деректерін саралап, науқасқа ең қолайлы ұсынысты әзірлеуі мүмкін.
Қазақстанда да денсаулық сақтау саласына ЖИ элементтерін енгізу басталып кетті. 2023 жылдан бері Қостанай облысында пилоттық жоба ретінде сүт безі обырын (көкірек қатерлі ісігі) ерте анықтауға көмектесетін ақылды ассистент жүйесі сынақтан өтуде. Дәрігерлер науқастың анализ нәтижелерін арнайы ЖИ жүйесіне енгізгенде, ол деректерді өңдеп, алдын ала қорытынды береді. Қазірдің өзінде бұл жобада 5 мыңнан астам пациенттің медициналық деректері жинақталып, нейрондық желіні оқытуға қолданылып жатыр. Алдағы жылы осындай ЖИ көмекшісі Астана мен Алматы қалаларының клиникаларында іске қосылып, кейін басқа өңірлерге таратылмақ. Демек, жуық болашақта қазақстандық дәрігерлер ауыр сырқаттарды ерте сатысында анықтап, емдеуді жылдам бастауға мүмкіндік беретін сенімді құралға ие болады деген сөз.
Жасанды интеллектіні медицинаға тиімді қолданудың мәні – ол дәрігердің орнын алмастыру емес, оның жұмысын жеңілдетіп, дәлдігін арттыру. ЖИ жүйелері күрделі есептеулер мен үлкен деректерді жылдам орындап, маманды қағазбастылық пен рутин жұмыстан босатады. Ал дәрігер өз кезегінде уақытын науқасқа көңіл бөлуге, клиникалық шешімдерді мұқият ойластыруға жұмсай алады. Әлемде хирургияда роботталған жүйелер қолданылып жатса, зертханаларда жаңа дәрілерді әзірлеуде ЖИ молекулалық деңгейде ықтимал комбинацияларды болжайды. Қазақстан да бұл үрдістен шет қалмауда – мемлекет жасанды интеллектті денсаулық сақтау жүйесінде диагноз қою сапасын жақсартып, емдеу тиімділігін көтеру үшін пайдалануды стратегиялық басымдықтардың бірі ретінде белгіледі. Болашақта «ақылды ауруханалар» пайда болып, деректерге негізделген дәлме-дәл медицина кең тарауы мүмкін. Қазірдің өзінде цифрлық денсаулық паспорттары мен телемедицина сияқты бастамалар ЖИ технологияларымен толықтырылса, әрбір азаматтың саулығын үздік бақылауға және жеке емдік ұсыныстар беруге жол ашылатын күн алыс емес. Сондықтан медицина қызметкерлері мен осы салада білім алып жатқан жастар қазірден бастап ЖИ құралдарын меңгеруге көңіл бөлгені жөн – бұл науқастарға көмектесудің мүлде жаңа деңгейіне шығуға мүмкіндік береді.
Бизнес және экономика саласында жасанды интеллект
Бизнес пен экономикада жасанды интеллектті қолданудың ауқымы жыл сайын кеңейіп келеді. Сарапшылардың бағалауынша, 2030 жылға қарай ЖИ әлемдік экономикаға шамамен 15 триллион АҚШ доллары көлемінде қосымша құн қоса алады. Бұл – қазіргі Қытай мен Үндістан экономикасын бірге алғандағы өнімінен де көп шама. Мұндай орасан мүмкіндік кәсіпорындар үшін жаңа көкжиектер ашатыны сөзсіз. Бүгінде банктер, сақтандыру компаниялары және басқа да қаржы ұйымдары жасанды интеллектті несие скорингі, алаяқтықты анықтау, инвестициялық тәуекелді талдау сияқты мақсаттарда кеңінен қолданып жатыр. Мәселен, ЖИ модельдері қарыз алушының төлем қабілетін жан-жақты бағалап, шешім қабылдауда адамның субъективті пайымын азайтады, сол арқылы несие беру процесін жылдамдатып, дефолт қаупін төмендетеді. Банктер сондай-ақ транзакциялар деректерін автоматты түрде қадағалайтын ЖИ жүйелерін енгізіп, күмәнді операцияларды лезде анықтай алады – бұл қаржы саласындағы қауіпсіздікті едәуір нығайтады.
Кәсіпорындар бизнес-процестерін оңтайландыру үшін де ЖИ-дің көмегіне жүгінуде. Маркетингте жасанды интеллект тұтынушылардың қалауын, мінез-құлқын талдап, әрбір клиентке жеке ұсыныс жасауға мүмкіндік береді. Электронды коммерцияда (интернет-дүкендерде) машиналық оқыту алгоритмдері сатып алушылардың іздеу және тапсырыс тарихын зерделеп, соның негізінде ұнайтын тауарларын болжап ұсынып отырады. Бұл тұтынушыға да ыңғайлы, кәсіпкерге де тиімді – қажетсіз шығынсыз сатуды арттыруға сеп. Логистика мен жабдықтау тізбегінде ЖИ тауар сұранысын болжау арқылы қойма қорын барынша тиімді басқаруға жол ашады. Мысалы, ірі бөлшек сауда желілері маусымдық сұранысты ЖИ-дің көмегімен дәл болжау нәтижесінде артық тауар қорын жинамауға немесе тауар тапшылығын болдырмауға қол жеткізуде.
Ең бастысы, жасанды интеллект бизнес шешімдерін қабылдауда деректерге сүйенуге мүмкіндік береді. Бұрын менеджерлер көп жағдайда интуицияға немесе шектеулі есеп-қисапқа ғана арқа сүйесе, қазір ЖИ орасан көлемдегі нарықтық ақпаратты талдап, болашақ үрдістерді болжап береді. Бұл бизнесте нәтижелі стратегия құруға, тез өзгеретін ортаға бейімделуге септігін тигізеді. Сондықтан қазіргі заманның мамандары – қаржыгер, экономист болсын, маркетолог не инженер болсын – ЖИ құралдарын меңгергені өте маңызды. Қазақстан жастары үшін де бұл салада зор мүмкіндік бар: еліміздегі Astana Hub, MOST, TechnoWomen секілді инновациялық орталықтар жасанды интеллект жобаларын қолдап, кәсіпкерлер мен стартаптарға бағыт-бағдар беріп келеді. Өз ісін бастаймын деген жас кәсіпкерлер ЖИ көмегімен тың шешімдер ойлап тауып, тіпті әлемдік нарыққа шығып жатқаны қуантады. Демек, бизнес саласында жасанды интеллектті тиімді пайдалану – уақыт талабы және табыс кілті десек артық емес.
Өнеркәсіп және өндіріс саласындағы жасанды интеллект
Өнеркәсіптік өндіріс – жасанды интеллект көмегі айрықша көрінетін тағы бір маңызды сала. Зауыт-фабрикаларда процестерді автоматтандыру, өнім сапасын бақылау, техника қауіпсіздігін арттыру сияқты міндеттерді ЖИ бұрынғыдан да тиімді шешуге қабілетті. Президент Қ. Тоқаев өнеркәсіптік жаңғыртуды жеделдетіп, барлық индустрия салаларын дамытудағы басты қозғаушы күш ретінде жасанды интеллект технологияларын қолдану керектігін атап өтті. Шынында да, әлемдік үрдісте «Индустрия 4.0» деп аталатын ұғым қалыптасты – бұл өндіріс саласында цифрландыру мен ЖИ-дің жан-жақты қолданылуын білдіреді. Қазақстан да бұл трендтен қалмауға және өнеркәсібін жаңа деңгейге көтеруге күш салуда.
Еліміздің ірі компаниялары жасанды интеллект мүмкіндіктерін өз өндірістерінде сынап көруде. Мәселен, тау-кен металлургия секторында Eurasian Resources Group (ERG) құрамындағы Ақсу ферроқорытпа зауытында пештердің жұмысын ЖИ арқылы оңтайландыруға бағытталған пилоттық жоба іске қосылды. Үш ай бойы зауыт пештеріне орнатылған жүздеген датчиктің температура, қысым, құрам, энергия шығыны секілді көрсеткіштері бойынша үлкен деректер (Big Data) жиналып, талданды. Соның негізінде әзірленіп жатқан ЖИ алгоритмі балқыту процесінің параметрлерін нақты уақыт режимінде түзетуге ұсыныстар бермек. Мақсат – өндіріс көлемін 8–12%-ға арттыру, апаттар санын 30%-ға азайту, энергия мен операциялық шығындарды қысқарту.
Мамандардың айтуынша, бұл – Орталық Азиядағы өз типіндегі алғашқы жоба және егер тиімділігін дәлелдесе, еліміздегі басқа да ферроқорытпа, мыс қорыту, алюминий өндіру зауыттарына кеңінен таратылып, тұтас салада өнімділікті революциялық деңгейде арттыруға мүмкіндік береді. Қазақстан «ақылды өндіріс» (smart manufacturing) тұжырымдамасына зор үміт артып отыр – ЖИ-ді индустрияда пайдалану арқылы жаһандық өндірістік тізбектегі орнымызды нығайтып, бәсекеге қабілеттілікті көтеру көзделген.
Мұнай-газ және энергетика секторларында да ЖИ көмегімен күрделі процестерді автоматтандыру басталып келеді. Өндірістен алынған даталар негізінде жабдықтардың істен шығу қаупін алдын ала болжайтын, өнім өндіру көлемін оптимизациялайтын ақылды жүйелер енгізілуде. Энергетика саласында электр желілерінің жүктемесін болжау, жел және күн электр станцияларындағы өндірісті теңгерімдеу үшін де ЖИ алгоритмдері қолданылып жатыр. Мысалы, кейбір ақпаратқа сәйкес, «ҚазМұнайГаз» компаниясы бірнеше кен орнында мұнай сораптарының жұмысын онлайн бақылап, ЖИ арқылы қай сорғыны қашан жөндеуден өткізу керектігін анықтайтын жобаны қарастыруда.
Өндірісте робототехника мен жасанды интеллекттің интеграциясы қарқын алуда. Алдағы жылдары өндірістік құрастыру желілерінде автономды роботтар, жүргізушісіз жүк көліктері, қоймадағы автоматтандырылған крандар сияқты шешімдер кеңінен пайдаланылуы мүмкін. Бұл жерде ЖИ сол роботтардың «миы» қызметін атқарып, олардың әрекеттерін орталықтандыра басқарады. Қауіпті әрі зиянды учаскелерде адамдарды роботтар алмастырып, жұмысшылардың өмірі мен денсаулығына төнетін қатерді азайтуға мүмкіндік туады. Әрине, мұндай технологиялық өзгерістер жұмыс күшіне қойылатын талаптарды да өзгертеді. Стандартты, қайталанатын операцияларды орындайтын жұмысшыларға сұраныс төмендеуі мүмкін, есесіне жаңа технологияларды қадағалайтын, роботтарды баптай білетін, деректерді талдайтын білікті мамандар қажет болады. Осыған байланысты Қазақстан үкіметі кәсіптік-техникалық білім беру мен жұмысшыларды қайта даярлау жүйесін күшейтуді маңызды міндет ретінде қарастырып отыр. Президент те ЖИ дәуірінде «цифрлық прогресс кәсіптік білім берумен қатар жүруі қажет» деп, жұмысшы мамандықтарының мәртебесін көтеру керектігін атап өтті. Демек, өнеркәсіп саласында жасанды интеллектті тиімді пайдалану үшін кадрлық әлеуетті жаңа талаптарға бейімдеу аса маңызды. Зауыттағы инженерлер мен техник мамандар бағдарламалау негіздерін, деректерді талдау әдістерін меңгеріп, ЖИ басқаруындағы жүйелерді бақылауды үйренуі тиіс. Бұл – Қазақстанның өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілігін арттырудың және елімізді технологиялық дамыған мемлекетке айналдырудың басты алғышарттарының бірі.
Шығармашылық пен өнер саласындағы жасанды интеллект
Соңғы жылдары шығармашылық салаларда да жасанды интеллекттің ықпалы айрықша байқала бастады. Бұрын тек адам қиялының жемісі саналатын музыка, кескіндеме, әдебиет туындыларын енді белгілі бір дәрежеде машиналар да жасай алады. Мысалы, GPT үлгісіндегі ірі тілдік модельдер берілген тақырып бойынша coherентті мәтін құрап, әңгіме немесе өлең жазып шығара алады. ChatGPT сияқты құралдарды қолдана отырып, журналистер мақала жазуды, контент дайындауды немесе мәтін аударуды әлдеқайда жылдам жүзеге асыра алады – бұл көптеген рутин тапсырмаларға кететін уақытты үнемдейді. Әрине, мұндай жасанды мәтіндер әзірге толыққанды көркем шығарма деңгейіне жетпеуі мүмкін, дегенмен шығармашылық процесінде көмекші құрал ретінде тиімділігі дәлелденіп келеді.
Бейнелеу өнері мен дизайнда да жасанды интеллект жаңа мүмкіндіктер ашуда. ЖИ алгоритмдері орасан зор көлемдегі кескіндер деректерін өңдеп, әртүрлі стильдер мен техникада сурет сала алады. Бұл суретшілерге тың идеяларын тез жүзеге асыруға және шабыт көкжиегін кеңейтуге жол береді. Мысалы, DeepArt, DALL-E сияқты жүйелер кез келген бейнені сіз таңдаған көркемдік стильде қайта өңдеп бере алады. Тіпті Ұлыбританияда «Ai-Da» есімді андроид-робот-суретші жасалды. Ai-Da жасаған автопортреттер топтамасы өнер сыншылары тарапынан жоғары бағаланып, оның шығармалары Лондондағы көрмеде қойылды. Тағы бір елеулі оқиға – 2018 жылы Нью-Йорктегі Christie’s аукционында Obvious арт-тобындағы француз жасанды интеллект алгоритмі салған бір портрет 432 мың АҚШ долларына сатылды. Бұл туынды бұрын-соңды өмірде болмаған ойдан шығарылған адамның бейнесін көрсететін «Эдмонд де Белами» атты портрет еді және әлемдік арт-нарықта ЖИ жасаған картинаның осыншалық жоғары бағаға өткенінің алғашқы мысалы болды.
Музыка әлемінде де жасанды интеллект өзіндік қолтаңбасын қалдыра бастады. OpenAI компаниясының Jukedeck, AIVA атты жүйелері берілген стиль мен параметрлер бойынша автоматты түрде музыкалық композициялар жасап шығара алады. Классикалық үлгідегі пьесадан бастап электронды әуенге дейін – ЖИ алгоритмдері түрлі жанрда мелодия тудыруға қабілетті, ал адам композитор оны әрі қарай өңдеп, толыққанды туындыға айналдырады. Әлемде кейбір эстрада жұлдыздары ән жазуда немесе бейнебаян түсіруде ЖИ-дің көмегіне жүгініп, тың тәсілдермен танылуда. Мәселен, танымал әншілердің дауысын айнытпай салдырып, жаңа ремикстер жасайтын нейрожелілер музыка индустриясында пайда болды десек артық емес.
Қазақстанда жасанды интеллектті шығармашылық жобаларда пайдалану әзірге бастапқы кезеңінде, бірақ болашағы өте зор. Сарапшылардың айтуынша, отандық суретшілер мен музыканттар ЖИ арқылы жаңа эксперименттер жасап, өз еңбектерін жаһандық деңгейде танытуға қол жеткізе алады. Шынында да, интернеттің арқасында қазақтың жас өнерпаздары өз үйінен шықпай-ақ, ЖИ көмегімен жасалған ерекше бейне, иллюстрация немесе музыкалық трек арқылы миллиондаған көрермен-аудитория жинай алатын заман туды. Мұндай мысалдар шетелде көбейіп келеді, енді біздің жастарымыз да бұл мүмкіндікті пайдаланып, креативті ойларын іске асыра алады. Ең бастысы – жасанды интеллектті бәсекелес емес, серіктес ретінде көре білу. ЖИ құралдары шығармашылықты толық алмастырмайды, тек оны жаңа деңгейге көтеретін қосымша көмекші ретінде қызмет етеді. Адамның жүрегінен шыққан өнер туындысы әрдайым құнды болмақ, ал жасанды интеллект сол өнерді жаңа қырынан ашуға жәрдемдесе алады. Сондықтан жас суретшілер, жазушылар, композиторлар үшін ЖИ – шабыт көзін ашып, әлемдік сахнаға жол салатын бірегей мүмкіндік деп айтуға болады.
Мемлекеттік басқару және Smart City
Мемлекеттік басқару жүйесінде де жасанды интеллект тиімділікті арттыруға зор мүмкіндік береді. Мемлекеттік қызметтерді азаматтарға ұсыну, қала инфрақұрылымын басқару, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету сияқты көптеген бағыттарда ЖИ шешімдері қолданыла бастады. Қазақстан электрондық үкіметті дамыту бойынша айтарлықтай жетістіктерге жетті – бүгінде мемлекеттік қызметтердің шамамен 90%-ы цифрлық форматта ұсынылады. Енді сол жиналған цифрлық мәліметтерді талдап, халыққа қызмет көрсетудің сапасын жаңа деңгейге көтеру үшін жасанды интеллектті қолдану – келесі қадам. Мысалы, жақында Қазақстан өзінің ең қуатты ұлттық суперкомпьютерлік кластерін іске қосты. Бұл инфрақұрылым ауқымды деректерді жылдам өңдеп, күрделі ЖИ модельдерін оқытуға мүмкіндік береді және бүкіл мемлекеттік және квазимемлекеттік жүйені бірыңғай цифрлық платформаға көшіру жұмыстарына негіз қалайды. Яғни, алдағы уақытта мемлекеттік органдар үлкен деректерді және ЖИ құралдарын пайдаланып, шешім қабылдауды ғылыми негізде әлдеқайда дәл жүзеге асыра алады деген сөз.
Азаматтармен тікелей жұмыс істейтін салаларда да ЖИ пайдасы мол. Мәселен, eGov мобильді қосымшасына жуырда жасанды интеллектке негізделген чат-ассистент енгізілді – енді қолданушылар іздеу жолағы жанындағы eGov-AI белгішесін басу арқылы сұрағын қойып, қажетті ақпаратты бірнеше секунд ішінде ала алады. Ал жақын болашақта мемлекеттік қызметтерге арналған отандық ChatGPT тәрізді «eGov AI» жүйесін әзірлеп, мемлекеттік сервистерді толықтай ақылды көмекшілер арқылы көрсету жоспары бар. Мұның бәрі азаматтар үшін қолайлылықты арттырары сөзсіз – бұрын қарапайым анықтама алу немесе өтініш беру үшін сағаттап кезекте тұру қажет болса, енді мұны онлайн режімде жылдам әрі дәл орындауға болады. ЖИ құжаттарды мәтін тану (OCR) арқылы өңдеп, стандартты анықтамаларды адамның араласуынсыз-ақ бере алатын деңгейге жетіп келеді.
Қалалық басқаруда да жасанды интеллекттің пайдасы зор. Елордамыз Астана ЖИ технологияларын қала өміріне енгізу бойынша Орталық Азияда көш бастап келе жатқан қалалардың бірі. Қала көшелеріне заманауи бейнебақылау камералары орнатылуда, олар ЖИ негізіндегі бейнеталдау алгоритмі арқылы көлік және жаяу жүргінші ағынын санап, жол қозғалысын оңтайландыруға көмектеседі. Сонымен қатар бұл камералар бет-әлпетті тану қабілетіне ие, яғни іздеудегі қылмыскерлерді немесе хабар-ошарсыз кеткен адамдарды анықтауда үлкен көмек болмақ. Астана қаласының әкімі Жеңіс Қасымбек жасанды интеллект коммуналдық қызметтердің жұмысын жақсартатынын атап өтті: ЖИ-дің көмегімен жедел жәрдем, өрт сөндіру және полиция қызметтерінің қала ішінде жету уақыты 30–40%-ға жылдам әрі тиімді болмақ деп болжануда, және қазіргі таңда әрбір үшінші құқық бұзу немесе жол ережесін бұзу фактісі бейнебақылау жүйесіндегі ЖИ арқылы анықталып, шара қолданылуда екен. Мұндай smart city шешімдері қала тұрғындарының өмірін қауіпсіз әрі қолайлы ете түседі. Мысалы, «ақылды» бағдаршамдар трафикті нақты уақыт режимінде реттеп, жол кептелістерін азайтады, «ақылды» көше жарықтары қоршаған ортаның жарықтығына қарай автоматты күшейіп немесе бәсеңдеп, энергияны үнемдейді. Коммуналдық қызметтер құбырлар мен желілерге орнатылған датчиктердің дерегін ЖИ арқылы талдап, төтенше апаттық жағдайларды (су құбырының жарылуы, электр желісінің үзілуі т.б.) дереу анықтай алады және қай жерде қандай бригада қажет екенін болжап, уақыт оздырмай тиісті орынға жөндеу тобын жібереді.
Жасанды интеллектті мемлекеттік секторға кеңінен енгізу арқылы үлкен көлемдегі деректерді жан-жақты талдап, әлеуметтік-экономикалық үрдістерді болжау, бюджет қаражатын тиімді жұмсау, жемқорлық тәуекелдерін анықтау сияқты күрделі міндеттерді шешуге жол ашылады. Мәселен, салық органдары ЖИ-ді қаржы транзакцияларын автоматты түрде тексеру үшін қолданып, салық төлеуден жалтару схемаларын оңай анықтай алады. Полиция қылмыс статистикасын талдап, қауіпті аймақтарды айқындап, патруль бағыттарын тиімді жоспарлауға мүмкіндік алады. Әрине, мұндай қолданымдар кезінде азаматтардың жеке мәліметтерінің құпиялылығы, алгоритмдердің әділдігі мен ашықтығы басты назарда болуы тиіс. Президент Тоқаев ЖИ дамуы барысында әділеттілік, жауапкершілік және адам құқықтарын қорғау мәселелері кейінге қалдырмай, халықаралық деңгейде дереу шешілуге тиіс екенін атап өтті. Демек, мемлекеттік басқаруда ЖИ-ді тиімді пайдалану тек технологиялық емес, сонымен бірге құқықтық және этикалық тұрғыдан да жан-жақты ойластырылуы қажет.
Қазақстан жасанды интеллектті дамыту арқылы мемлекеттік қызмет сапасын жаңа белеске шығаруға және халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға бет бұрды. Бұл үрдістен жастар да шет қалмауы тиіс: мемлекеттік басқару, қала жоспарлау немесе қоғамдық қауіпсіздік салаларында қызмет ететін мамандар үшін ЖИ құралдарын игеру – заман талабы. Ал осы бағыттарға қызығып жүрген студенттер болашақтың «smart» басшылары ретінде өзін елестетіп, қазірден бастап деректер аналитикасы, бағдарламалау негіздері сияқты дағдыларды меңгерсе, ертең мемлекетке пайдасы зор тың жобаларды жүзеге асыра алады. Қорыта айтқанда, жасанды интеллектті мемлекеттік басқаруда тиімді пайдалану – азаматтардың өмір сүру жағдайын жақсартып, бюрократиялық кедергілерді азайтудың және елімізді «цифрлық ұлтқа» айналдырудың маңызды тетігі болмақ.
Қорытындылай келе, жасанды интеллект біз ойлағаннан да жылдам қарқынмен өміріміздің алуан саласына еніп келеді. Бұл технологияны тиімді қолдана білген ұлттар экономикалық өсімге, әлеуметтік прогреске және әлемдік бәсекеде артықшылыққа ие болуда. Қазақстан Президенті алдағы үш жылда елімізді толық цифрландырылған мемлекетке айналдыруды стратегиялық мақсат етіп қойды. Осы жолда жасанды интеллект шешуші рөл атқаратыны анық. Жоғарыда қарастырылған білім беру, медицина, бизнес, өнеркәсіп, шығармашылық пен мемлекеттік басқару салаларындағы мысалдар ЖИ-дің қаншалықты кең мүмкіндіктер ұсынатынын көрсетті. Әрине, технология дамыған сайын этика, жеке мәліметтердің қорғалуы, жұмыс нарығына әсері сияқты түйткілдер де туындайтынын ұмытпауымыз керек. Алайда қауіп-қатерлерді сауатты реттей отырып, жасанды интеллектті игеру – замана талабы.
Ең бастысы, жасанды интеллект – құрал. Оны тиімді қолдану үшін біз, әсіресе жас ұрпақ, бұл құралдың қыр-сырын жетік меңгеруіміз қажет. Ресми деректерге сүйенсек, қазірдің өзінде Қазақстанда 440 мың студент жасанды интеллект негіздері бойынша курстардан өтіп, сертификат алып үлгерген. Бұл – келешекке қаланған берік іргетас. Дүниежүзілік бәсекеде тек жаңа технологияларды еркін меңгерген және оларды өз пайдасына жарата білетін ел ғана көшбасшы болатынын уақыт көрсетті. Тарихқа көз жүгіртсек, әрбір өнеркәсіптік төңкеріс жаңа мүмкіндіктермен қатар жаңа талаптар әкелген. Сол сияқты ЖИ дәуірінде де жас ұрпақтың білім-білігі мен бейімділігі ел тағдырын анықтайтын негізгі фактор болмақ.
Қазақтың дарынды жастары шетелдің алпауыт компанияларында да, өз отанында да IT және ЖИ саласында үлкен жетістіктерге жетіп жүргені қуантады. Ендеше, келешекте өзімізден бір «кремний даласы» (Silicon Valley үлгісінде) шығуы әбден мүмкін. Бәлкім, дәл қазір осы мақаланы оқып отырған студент ертең жаңа бір инновациялық ЖИ жобасын бастап, Қазақстанның атын әлемге танытар. Жасанды интеллектті тиімді қолдану – жай ұран емес, әрқайсымыз үшін әрекетке шақыру. Білім алып, үнемі ізденіп, жаңашылдыққа ұмтылсақ, ЖИ бізді қиын әрі қара жұмыстан босатып қана қоймай, шығармашылық әлеуетімізді шыңдап, қабілетімізді еселей түсетіні сөзсіз. Жасанды интеллект – қауіп емес, керісінше дұрыс пайдаланса, баға жетпес мүмкіндік. Ендеше, осы мүмкіндікті қалт жібермейік – бірге үйренейік, бірге өркендейік!
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
