Жас отбасылар: Әлеуметтік қолдау, тұрғын үй және демография
Қазақстанда жас отбасылар мәселесі — мемлекеттің әлеуметтік саясатының ең өзекті бағыттарының бірі. Соңғы он жылдықта демографиялық жағдай, тұрғын үй нарығындағы өзгерістер, еңбек миграциясы, жастар құндылықтарының жаңаруы және экономикалық тұрақсыздық факторлары жас отбасылардың өміріне айтарлықтай ықпал етті, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Қоғамдық пікірде бұл тақырып жиі талқыланады: жастар неге отбасын құруға асықпайды, неге баспана қолжетімсіз, неге бала туу көрсеткіші өңірлер арасында қатты өзгереді, жас отбасылар қандай қолдауға зәру, мемлекеттік бағдарламалар олардың өмірін қаншалықты жеңілдетті? Бұл сұрақтардың ешқайсысы қарапайым емес, әрі бір мәселе екіншісімен өзара тығыз байланысты. Сол себепті жас отбасылардың қазіргі жағдайын түсіну үшін әлеуметтік, экономикалық және демографиялық факторларды бірге қарастыру қажет.
Бүгінгі жас буын – ХХІ ғасырдың технологиялық және ақпараттық толқынының ортасында қалыптасқан ұрпақ. Олар әлемдік трендтерді тез қабылдайды, жаңа мүмкіндіктерге ашық, ақпаратты сараптауға бейім. Бірақ дәл осы ұрпақ ең күрделі әлеуметтік-экономикалық кезеңде есейді.
Жастар үшін басты үш мәселе – тұрақты табыс табу, баспанаға қол жеткізу және отбасын құруға ықпал ететін әлеуметтік қолдаудың деңгейі – әлі де толық шешілген жоқ. Қазақстан қоғамының әлеуметтік құрылымы өзгеріп жатқан қазіргі кезеңде жас отбасыларға қатысты саясаттың стратегиялық маңызы бұрынғыдан да жоғары.
Қазақстанда жас отбасыларды әлеуметтік қолдаудың алғашқы кезеңі 2000 жылдардың ортасында қалыптасты. Сол кезде экономикалық өсім қарқын алып, мемлекеттік бағдарламалар арқылы жас мамандарға қолдау көрсету тетіктері енгізіле бастады. Бірақ қалаларға жаппай көшу, урбанизацияның өсуі және тұрғын үй нарығындағы бағаның күрт қымбаттауы бұл бағдарламалардың әсерін әлсіретті. Қазір жас отбасылардың ең үлкен қиындықтарының бірі – баспана мәселесі. Жалақы деңгейі мен тұрғын үй бағасы арасындағы дисбаланс барған сайын тереңдеп келеді. Ірі қалаларда пәтер құны жыл сайын өсіп, жастар үшін жеке үй сатып алу мүмкіндігі жылдан жылға алыстай түсті. Көптеген жас отбасы ұзақ уақыт жалдамалы үйлер мен уақытша баспананы паналауға мәжбүр.
Тұрғын үй – отбасын құруда шешуші фактор. Жастар арасында жүргізілген әлеуметтік сауалнамаларда «Отбасын құруға немесе бала сүюге кедергі» деген сұраққа респонденттердің көпшілігі бірінші орынға дәл осы баспана мәселесін қояды. Ата-анасымен бірге тұру ұзаққа созылса, бұл жас отбасылардың тәуелсіз шешім қабылдауына кедергі келтіреді. Психологиялық тұрғыдан да бұл жағдай жастарға ауыр тиеді, себебі жаңа өмір бастау жеке кеңістікті қажет етеді. Сондықтан баспанаға қолжетімділік тек экономикалық мәселе емес, демографиялық ахуалдың да негізгі элементі.
Қазақстанда жас отбасыларға арналған тұрғын үй бағдарламалары бар. Соңғы жылдары «Бақытты отбасы», «Шаңырақ», өңірлік жеңілдетілген ипотекалық бастамалар іске қосылды. Бірақ бұл бағдарламалар барлық сұранысты толық өтей алған жоқ. Басты себеп – бағдарламаға қатысу шарттарының шектеулілігі және бюджет қаржысының тапшылығы. Мысалы, кей бағдарламаларда талаптар тым қатаң, табысты растау қиын, бірнеше жыл кезекте тұру қажет, ал кей өңірлерде үй қоры қажетті көлемде салынбайды. Осы себепті жастардың баспанаға деген сұранысы әлі де өте жоғары.
Сонымен бірге, тұрғын үй нарығындағы инфляция, құрылыс материалдарының қымбаттауы, девальвация және қаржы жағдайының құбылмалығы жас отбасылардың ипотека алуға деген сенімін төмендетті. Бүгінгі жас буын өмірін 20-25 жыл ипотекаға тәуелді етуді қаламайды. Олардың қаржылық сауаттылық деңгейі артқан сайын, ұзақ мерзімді тәуекелдерден қашатындар көбейуде.
Жастар жоғары пайыздық мөлшерлемелерге сақ қарайды және жалдамалы баспананың өздігінен тиімді болуы мүмкін екенін түсінеді. Сондықтан мемлекет тарапынан ұзақмерзімді қолжетімді тұрғын үй стратегиясы әлі де қажет.
Жас отбасылар мәселесін демографиядан бөліп қарау мүмкін емес. Қазақстанда демографиялық өсім өңірлер бойынша өте әркелкі. Мәселен, оңтүстік және батыс өңірлерде бала туу көрсеткіші жоғары болса, солтүстік және шығыс облыстарда керісінше төмен. Бұл айырмашылық елдегі еңбек ресурстарының теңгеріміне, экономикалық даму қарқынына және ресурстық саясатқа әсер етеді. Солтүстік өңірлерде халық санының азаюы мектептердің қысқаруына, инфрақұрылымның әлсіреуіне, жұмыс күшінің жетіспеуіне әкелуде. Сондықтан жас отбасыларды қолдау тек әлеуметтік шара емес, сонымен бірге демографиялық саясаттың ажырамас бөлігі.
Қазақстанда жас отбасылардың бала сүюге қатысты көзқарасы да өзгеруде. Бұрынғы ұрпақта көпбалалы болу қалыпты жағдай саналса, қазіргі жастар арасында бір немесе екі баламен шектелуге деген ұмтылыс күшейіп келеді. Бұл – заманауи қоғамдағы жаһандық трендтердің бірі. Экономикалық тұрақсыздық, баспана жайы, жоғары шығындар, бала тәрбиесіне кететін уақыт – барлығы жас отбасылардың жоспарларына әсер етеді. Үшінші немесе төртінші баланы дүниеге әкелуге шешім қабылдау көп жағдайда мемлекеттің әлеуметтік қолдау деңгейіне байланысты. Сондықтан көпбалалы болуды ынталандыратын жүйелі тетіктер қажет.
Әлеуметтік төлемдер мен жәрдемақылар да жастар үшін маңызды фактор. Соңғы жылдары мемлекет осы бағытта бірнеше қадам жасады: бала күтімі бойынша төлемдер ұзартылды, жәрдемақылар мөлшері артты, мемлекеттік балабақша орындары көбейіп жатыр. Бірақ негізгі проблема — мектепке дейінгі мекемелердің тапшылығы. Ірі қалаларда балабақша кезегі әлі де ұзақ, ал жеке балабақшалардың бағасы жоғары. Жас отбасылар үшін балабақшаның қолжетімді болуы – аналардың еңбек нарығына ертерек оралуына, отбасылық табыстың артуына, жұмыссыздықтың төмендеуіне ықпал ететін басты фактор. Балабақша мәселесі шешілмеген жерде жас отбасылардың экономикадағы белсенділігі төмен болады.
Жас отбасылардың қаржылық мүмкіндіктерін кеңейту үшін мемлекет тарапынан түрлі әлеуметтік бағдарламалар ұсынылуда. Алайда олардың тиімділігі өңірлер бойынша әртүрлі. Мысалы, ауылдық жерлерде тұрғын үй арзандау болғанымен, тұрақты жұмыс орындары жеткіліксіз. Жастар қалаға көшкен соң, қаладағы қымбат баспанаға қол жеткізе алмай, ұзақ уақыт жалдамалы үйлерде тұрады. Бұл урбанизацияның қосарлы әсерін көрсетеді: бір жағынан жастар жақсы мүмкіндіктер іздеп қалаға келеді, екінші жағынан дәл осы экономикалық қысым жас отбасылардың өмірін қиындатады.
Отбасын құру жас буын үшін тек әлеуметтік міндет емес, жеке даму кезеңі. Қазіргі жастар психологиялық тұрғыдан еркіндікті, тәуелсіздікті жоғары бағалайды. Олар некеге асықпайды, алдымен білім алып, карьерлік өсімге жетуді қалайды. Бұл тенденция әлемдік тәжірибеге сай келеді: Еуропада да, Азияда да жастар некеге тұратын жасты кейінге ысырып жатыр. Қазақстан да бұл құбылыстан тыс емес. Некенің кеш жасқа ығысуы – еңбек нарығындағы бәсекенің күшеюі, білім деңгейінің артуы, жеке бас еркіндігінің күшеюі сияқты факторлармен тығыз байланысты. Бірақ бұл жағдай демографиялық көрсеткіштерге әсер ететінін де ескерген жөн.
Психология тұрғысынан отбасы құруға ықпал ететін ең маңызды фактордың бірі — тұрақтылыққа деген сенім. Егер жас адам өзінің ертеңіне сенімді болса, тұрақты жұмысы мен баспанасы бар болса, ол отбасын да, балалы болуды да жоспарлау кезінде өзін еркін сезінеді. Ал жоғары инфляция, жұмыссыздық және қаржылық тұрақсыздық керісінше ұзақ мерзімді жоспар құруға кедергі келтіреді.
Жас отбасылардың өміріндегі ең үлкен қауіп — кредиттік жүктеменің артуы. Қазақстандағы тұтынушылық кредиттердің 40 пайызын жастар алады. Бұл — үлкен тәуекел. Кредитке тәуелділік жас отбасыларға экономикалық күйзеліс әкеліп, жеке қаржы жоспарларын әлсіретеді. Қаржы сауаттылығын арттыру – жастар саясатының ажырамас бөлігіне айналуы керек.
Демографиялық саясаттың нәтижелі болуы үшін мемлекеттік қолдау шаралары жасанды түрде емес, өмірдің нақты қажеттіліктеріне сай жасалуы тиіс. Жас отбасыларға арналған ипотекалар, сондай-ақ әлеуметтік төлемдер тек уақытша шешім емес, елдің демографиялық болашағын айқындайтын ұзақмерзімді саясат болуы қажет. Тұрғын үй бағдарламаларында өңірлік ерекшелікті ескеріп, солтүстік өңірлерге көшіп баратын жас отбасыларға қосымша жеңілдіктер беру, ауылда тұрақтап қалғысы келетін жастарға инфрақұрылымдық қолдау жасау — елді мекендердің теңгерімді дамуына ықпал ететін маңызды тетік.
Жас отбасылар – елдің әлеуметтік-экономикалық жүйесінің жүрегі. Олар – еңбек нарығының негізгі күші, болашақ ұрпақтың ата-анасы, қоғамның белсенді бөлігі. Сондықтан жас отбасылардың проблемалары – тек әлеуметтік мәселе емес, ұлттық қауіпсіздік деңгейіндегі стратегиялық тақырып. Олардың өмірін жеңілдететін саясат – елдің болашағына салынған инвестиция.
Қорытындылай келгенде, жас отбасыларға қатысты мемлекеттік қолдаудың тиімді болуы үшін тұрғын үйдің қолжетімділігі, табыстың тұрақтылығы, әлеуметтік қызметтердің сапасы, балаларға арналған инфрақұрылым, өңірлік даму саясаты және қаржылық сауаттылық бір-бірімен үйлесуі керек. Қоғамдық даму тұтастай осы факторларға тәуелді. Жас отбасыларға жағдай жасау – елдің демографиялық өсімін тұрақтандырудың, әлеуметтік теңгерімді қалыптастырудың және экономикалық серпін берудің ең тиімді жолы. Ал бұл бағыттағы талдау мен нақты шешімдер мемлекетпен қатар қоғамның да ортақ жауапкершілігіне жатады.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
