Жасанды интеллект оқытушысы – адамдарға интеллектуалды жүйелерді тиімді қолдануды үйрететін жаңа буын маманы. Ол алгоритмдермен жұмыс істеу тәсілдерін, роботтарды басқару ерекшеліктерін, цифрлық ассистенттердің мүмкіндіктерін түсіндіреді. Бұл материалда мұндай маманға қандай білім қажет және оған қалай айналуға болатынын баяндаймыз.

ЖИ оқытушысы деген кім?

ЖИ оқытушысы – адамдарды жасанды интеллект технологияларын саналы, тиімді және қауіпсіз қолдануға үйрететін жаңа үлгідегі маман. ЖИ бүгінде өмірдің барлық саласына еніп үлгерді: жұмыс процесі, оқу, тұрмыс, қабылдайтын шешімдер, тіпті балалардың күні бойғы цифрлық ортасы – бәрі осы технологиямен байланысты. Сондықтан ЖИ құралдарын түсіну – енді тек ІТ мамандары үшін емес, әрбір азамат үшін негізгі сауаттылықтың бір бөлігі болмақ.

ЖИ оқытушысы қандай білім береді?

Мұндай мамандар оқушылар мен студенттерге:

• нейрожелілердің қалай жұмыс істейтінін;

• үйге арналған роботтармен және цифрлық ассистенттермен қауіпсіз және тиімді әрекеттесу жолдарын;

• мәтін, сурет, код, үлкен деректер базасымен жұмыс істейтін ЖИ модельдерінің логикасын;

• ЖИ көмегімен ақпаратты талдау, шешім қабылдау, өнімділікті арттыру әдістерін;

• ЖИ жүйелеріндегі тәуекелдер мен этикалық мәселелерді – мысалы, алгоритмдік біржақтылық, дербес мәліметтердің қорғалуы, авторлық құқық, цифрлық жауапкершілік сияқты маңызды ұғымдарды үйретеді.

Яғни ЖИ оқытушысы – тек технологияны түсіндіруші емес. Ол оқушыға «Қалай қолданамын?» ғана емес, «Неліктен қолданамын?», «Қандай қауіпі бар?», «Қалай дұрыс шешім қабылдаймын?» деген сұрақтардың жауабын береді.

Неліктен ЖИ оқытушысы қажет?

Әлем бойынша ЖИ теңдессіз жылдамдықпен дамып жатыр. Жұмыс берушілер де, университеттер де, тіпті қарапайым кәсіпорындар да ЖИ-ді меңгерген мамандарды талап ете бастады. Бұл – болашақ экономикасының тілі.

2023 жылы АҚШ-тың Білім беру министрлігіне қарасты Оқу технологиялары басқармасы (OET) жариялаған «ЖИ және оқытудың болашағы» есебінде былай делінген:

Балалар ЖИ туралы мектеп қабырғасынан бастап білуі тиіс. Олар ЖИ-дің өз өміріндегі рөлін түсініп, оның мүмкіндіктерін саналы қолдануды, сондай-ақ біржақтылық пен құпиялылық тәуекелдерін тануды үйренуі қажет.

Бұл – ЖИ оқытушысының рөлі алдағы жылдары тек артатынын көрсететін нақты дәлел.

ЖИ оқытушысы нені қалыптастырады?

• ЖИ-сақ сауаттылықты (AI literacy)

• Цифрлық ойлау мәдениетін

• Жауапты технология қолдану дағдыларын

• Шығармашылық пен деректерді талдай білу қабілетін

• ЖИ жүйелерін тек тұтынушы ретінде емес, саналы пайдаланушы және бақылаушы ретінде қабылдайтын көзқарасты

ЖИ оқытушысы – болашақтағы ең маңызды педагогикалық мамандықтардың бірі. Ол балаларды, жасөспірімдерді және ересектерді жаңа технологиялық дәуірге бейімдейтін, қоғамдағы цифрлық сауаттылық деңгейін арттыратын, әрі қауіпсіз әрі жауапты ЖИ қолданудың мәдениетін қалыптастыратын жетекші тұлға.

Гарвард бизнес мектебінің профессоры, ЖИ және машиналық оқыту технологиялары бойынша жетекші сарапшылардың бірі Карим Лакхани алдағы жылдары әрбір басшы да, қатардағы қызметкер де цифрлық ойлау қабілетіне ие болуы қажет деп есептейді. Оның айтуынша, ЖИ жүйелерінің қалай жұмыс істейтінін түсіну және оларды күнделікті жұмыс процесінде тиімді қолдана білу – болашақ еңбек нарығында бәсекеге қабілетті болудың басты шартына айналады.

Машиналық оқыту мен ЖИ-ді білу – инженер немесе ғалым болу үшін емес, бизнес қалай жұмыс істейтінін түсінудің шешуші факторы болғандықтан маңызды, – дейді сарапшылар.

Қазіргі экономикада технологиялық процестерді түсінбей, стратегиялық ойлау да, басқару да толыққанды жүзеге аспайды. Мәдениетаралық даму зерттеулері ассоциациясының мамандары да осы пікірді қолдайды. Олардың айтуынша, ЖИ-ді оқу адамның сыни ойлау дағдыларын дамытады, күрделі ақпаратпен жұмыс істей алатын қабілетін күшейтеді және табысты мансап құруға жол ашады. ЖИ жайлы базалық білімге ие болу – технологиялармен қауіпсіз, жауапты және этикалық тұрғыда өзара әрекеттесу үшін маңызды. Мұндай түсінік жаңа идеялар тудыруға, инновациялық шешімдер қабылдауға және цифрлық әлемде еркін бағдарлауға мүмкіндік береді.

ЖИ оқытушысы немен айналысады?

ЖИ оқытушысының басты міндеті – адамдарды нейрожелілермен, «ақылды» құрылғылармен және цифрлық ассистенттермен дұрыс әрі тиімді жұмыс істеуге үйрету. Оқыту үдерісі информатика, математика және этика элементтерін біріктіретін пәнаралық тәсілге негізделеді.

ЖИ оқытушысы білім алушыларды келесі бағыттармен таныстырады:

1) ЖИ-дің практикалық қолданылуы

Нақты өмірден алынған мысалдар арқылы студенттер:

• деректерді талдау,

• ЖИ алгоритмдерін қолдану,

• күрделі мәселелерді модельдеу және шешу

сияқты маңызды дағдыларды меңгереді. Бұл тәсіл ЖИ-дің күнделікті өмір мен жұмыс процесінде қалай қолданылатынын түсінуге мүмкіндік береді.

2) ЖИ-дің негізін құрайтын тұжырымдамалар

Студенттер машиналық оқыту, нейрондық желілер, үлкен деректерді талдау сияқты базалық ғылыми қағидаларды үйренеді. Бұл түсініктер ЖИ технологияларының қалай жұмыс істейтінін жан-жақты grasp етуге көмектеседі.

3) ЖИ-дің этикалық қырлары

ЖИ қоғамға әсер ететін қуатты технология болғандықтан, оның:

• алгоритмдік біржақтылық,

• құпиялық,

• жауапкершілік,

• әлеуметтік әсер

сияқты этикалық өлшемдерін түсіну өте маңызды. Оқытушы студенттерге технологияны қауіпсіз, әділ және жауапты қолдану мәдениетін қалыптастырады.

ЖИ оқытушысының негізгі міндеттері

Кез келген педагог сияқты, ЖИ оқытушысы:

• дәрістер оқиды,

• семинарлар мен практикалық сабақтар өткізеді,

• жобалық жұмыстарды бағыттайды,

• білім алушылардың нәтижесін бағалайды,

• нақты кейстер арқылы түсіндіріп, дағдыны тәжірибеде қалыптастыруға көмектеседі.

Сонымен бірге бұл мамандықтың ауқымы тек сабақ өткізумен шектелмейді. ЖИ оқытушысының кәсіби міндеттеріне мыналар да кіреді:

• оқу бағдарламаларын әзірлеу – заманауи талаптарға сай жаңа курстар құру, білім мазмұнын жетілдіру, практикалық модульдер жасау;

• ҒЗТКЖ жұмыстарына қатысу – ЖИ саласындағы ғылыми зерттеулерге атсалысу, жаңа әдістемелерді сынақтан өткізу, ғылыми мақалалар жариялау, халықаралық конференцияларға қатысу;

• бизнес құрылымдарымен бірлескен жобалар – ЖИ бағытында жұмыс істейтін компаниялармен серіктесіп, қолданбалы зерттеулер жүргізу, нақты өндірістік тапсырмаларға ЖИ шешімдерін енгізуге қатысу.

ЖИ оқытудың формалары қандай болуы мүмкін? ЖИ-ді оқыту бір ғана пәнмен шектелмейді. Ол бірнеше форматта жүзеге асуы мүмкін:

1) Қолданыстағы пәндердің аясында

Бұл форматта ЖИ-дің негіздері мектеп пен жоғары оқу орындарындағы бар пәндерге енгізіледі.
Мысалы:

• математика сабақтарында – алгоритмдер, деректерді талдау тәсілдері;

• информатикада – нейрожелілердің қарапайым модельдері, интеллектуалды жүйелердің жұмыс логикасы;

• жаратылыстану бағытында – ЖИ-дің ғылым, медицина, экология салаларындағы қолданылуы.

Бұл тәсіл ЖИ-ді оқушылардың күнделікті оқу бағдарламасына табиғи түрде енгізуге мүмкіндік береді.

2) Мектеп пен ЖОО-ларда жаңа жеке пән ретінде

Кей білім беру ұйымдары ЖИ-ді жеке пән деңгейіне көтеруі мүмкін. Мұндай курстарда:

• машиналық оқыту,

• табиғи тілді өңдеу (NLP),

• чат-бот жасау,

• компьютерлік көру,

• практикалық ЖИ құралдары
  сияқты кең көлемдегі тақырыптар қамтылады.

Бұл – тереңдетілген, жүйелі білім беруді көздейтін толыққанды пән.

3) Онлайн және офлайн курстар үшін ашық формат

Бұл бағыт кең аудиторияға – қызметкерлерге, кәсіпкерлерге, мұғалімдерге, ата-аналарға, ЖИ-ді күнделікті өмірде пайдаланғысы келетін кез келген адамға арналған.
Курстарда:

• ЖИ арқылы жұмысты жеңілдету,

• контент жасау,

• робототехникамен жұмыс,

• цифрлық ассистенттерді тиімді қолдану
  сияқты практикалық дағдыларға басымдық беріледі.

ЖИ оқытушысына қандай дағдылар қажет?

ЖИ оқытушысы – жаңа дәуірдің мұғалімі. Оның міндеті – күрделі технологияларды қарапайым адамға түсінікті ету. Сондықтан бұл маманнан бір ғана техникалық білім талап етілмейді. Ол теорияны да білуі керек, аудиторияны да сезінуі керек, адамдармен тіл табысып, күрделі ұғымдарды өмірлік мысалдармен байланыстыра алуы керек.

Түпкілікті негіз – ЖИ-ді түсіну

ЖИ оқытушысы ең алдымен осы саланың фундаментін меңгерген болуы шарт. Ол үшін:

• математика мен статистиканың негіздері,

• алгоритмдер логикасы,

• машиналық оқыту әдістері,

• нейрондық желілердің ішкі құрылымы,

• тіл өңдеу, бейне талдау сияқты салалар

туралы нақты түсінік қажет. Бұл білім оған технологияның қалай «ойлайтынын» түсіндіруге мүмкіндік береді.

Тілді түсіну – бағдарламалау тілдері жайлы сөз

Оқытушы міндетті түрде кәсіби инженер болуы керек емес, бірақ ЖИ қолданылатын негізгі тілдерді білуі маңызды. Әдетте бұл:

• Python,

• R,

• Java,

• C++.

Сонымен қатар PyTorch пен TensorFlow сияқты кітапханалардан хабардар болған жөн. Бұл оқушыларға «өз қолымен» нейрожелі құрып көруге мүмкіндік береді.

Басты дағды – дұрыс сұрақ қоя білу

ЖИ құралдарының жұмысы көп жағдайда қойылған сұрақтың сапасына байланысты. Сол үшін оқытушы:

• нақты, дұрыс құрылымдалған сұраныс жасауды,

• модельден керекті жауап алудың тәсілдерін,

• тапсырманы дұрыс «бағыттаудың» маңызын

түсіндіріп бере алуы керек. Бұл – болашақта кез келген маманға қажет дағды.

Техникамен тіл табысу

ЖИ тек мәтін генераторы емес. Ол:

• дауыс ассистенттері,

• тұрмыстық роботтар,

• «ақылды» үй жүйелері

сияқты құрылғылардың жүрегінде тұр. Оқытушы осылардың қалай әрекет ететінін, қай жерде пайдалы, қай жерде қауіпті екенін түсіндіре алуы тиіс. Бұл – технологияны өмірмен байланыстыратын ең маңызды қабілет.

Педагогикалық шеберлік

Техникалық білімнің болуы – бір бөлік, ал оны жеткізе білу – мүлдем басқа өнер. ЖИ оқытушысы:

• аудиторияны қызықтырып ұстай алуы,

• күрделі ойларды қарапайым тілмен түсіндіруі,

• материалды әртүрлі деңгейдегі білім алушыларға бейімдей білуі,

• ой қозғалтатын тапсырмалар құра білуі

қажет. Техниканы үйрететін адам өз ісінің жақсы педагогы болуға міндетті.

Өзгерістің алдында жүру

ЖИ саласы күн сайын жаңарып жатыр. Сондықтан бұл маман да тоқтап қалмайды. Ол:

• жаңа зерттеулерді,

• жаңа құралдарды,

• жаңа қауіптерді,

• жаңа мүмкіндіктерді үздіксіз қадағалауы тиіс. Бұл – мамандықтың табиғи талабы.

ЖИ оқытушысы – «тек техник маман» емес. Ол адамдармен тікелей жұмыс істейтін педагог. Жанды коммуникация, сабыр, тыңдай білу, дұрыс кеңес беру – мұның бәрі оның күнделікті жұмысы.

Этиканы түсіну – уақыт талабы

Алгоритмдегі біржақтылық, деректердің құпиялығы, авторлық құқық, технологияның қоғамға әсері – ЖИ саласы осы мәселелерімен де күрделі. Оқытушы мұны терең түсініп, студентке дұрыс бағыт бере алуы керек. Бұл – технологияның жауапты қолданылуына жол ашатын маңызды қадам.

ЖИ оқытушысы деген мамандық бір күнде пайда болған жоқ. Оның бастауы ХХ ғасырдың ортасына – ғалымдар машиналарға «ойлау» қабілетін бере алудың мүмкіндігін алғаш зерттей бастаған кезеңге барып тіреледі.

1950-жылдары интеллектуалды жүйелерді модельдеу идеясы ғылыми ортада қызығушылық тудыра бастады. 1956 жылы АҚШ-тағы Дартмут колледжінде өткен әйгілі семинар – жасанды интеллектті жеке ғылыми бағыт ретінде танытқан тарихи сәт. Кейін 1959 жылы Массачусетс технологиялық институтында алғашқы ЖИ зертханасы құрылып, университеттер ЖИ бойынша курстарды біртіндеп оқу бағдарламасына енгізе бастады.

Компьютерлік қуат өскен сайын – ЖИ оқытушыларына сұраныс артты

1990–2000 жылдары есептеу техникаларының қуаты бірнеше есеге артты, машиналық оқыту әдістері шапшаң дамыды. Осы кезеңде ЖИ саласына қызығушылық күрт өсіп, ЖИ мамандары мен оларды оқытатын педагогтарға деген сұраныс та күшейді. Алайда ол жылдардағы оқу бағдарламалары көбіне техникалық мамандықтарға бағытталды: алгоритмдер, деректерді өңдеу, математикалық модельдер – бәрі терең ғылыми деңгейде оқытылатын.

Siri-ден кейін ЖИ тұрмыстық өмірге енді

2011 жылы Apple компаниясы iPhone 4 телефонына жаңа функция – дауыс ассистенті Siri-ді енгізді. Бұл оқиға ЖИ технологиясының ғылым мен өндірістен шығып, қарапайым адамның күнделікті өміріне енуіне жол ашты. Сол уақыттан бастап «ақылды» құрылғылар, роботтар, виртуалды ассистенттер әлем бойынша жаппай тарала бастады. Бұл ЖИ оқытушысының жаңа бағытын қалыптастырды: адамдарға ЖИ-мен тұрмыстық деңгейде қалай жұмыс істеуді үйрету.

Бүгінгі білім беру жүйесі әлі де қалыптасу кезеңінде

Қазір ЖИ саласындағы білім беру бағдарламалары қарқынды дамып келеді. Бірақ олардың басым бөлігі техникалық мамандарға арналған және ЖИ алгоритмдерін құруға бағытталған. Кең аудиторияға – бизнеске, мұғалімдерге, студенттерге немесе қарапайым қолданушыларға арналған оқу бағдарламалары әлі де аз.

Бүгінде Стэнфорд, Оксфорд, MIT сияқты алдыңғы қатарлы университеттер ЖИ бойынша курстар ашып отыр. Сонымен қатар Coursera, Stepik сияқты онлайн-платформалар да осы саланың дамуына ықпал етуде.

Мамандықтың трендтері мен даму бағыттары

ЖИ бүгінгі еңбек нарығын түбегейлі өзгертіп жатыр. Жаңа технологиялар пайда болған сайын оған бейімделетін, ЖИ құралдарын меңгерген мамандарға деген сұраныс арта түсуде. 2023 жылғы Дүниежүзілік экономикалық форумның есебінде ЖИ мен оған қатысты технологиялар нәтижесінде әлемде 69 миллионға жуық жаңа жұмыс орны пайда болатыны айтылған. Бұл – ЖИ оқытушысы мамандығының да болашақта қарқынды дамитынының айқын белгісі.

Өмір бойы білім алу – ЖИ дәуірінің жаңа талабы

ЖИ саласындағы инновациялар өте жылдам жаңарып отырғандықтан, кәсіби мамандар үшін үздіксіз білім алу мен қайта даярлықтан өту – міндетке айналды. ЖИ оқытушылары алдағы жылдары:

• жұмыс тәжірибесі бар мамандарға арналған курстар,

• компаниялар үшін қайта даярлау бағдарламалары,

• кәсіби құзыреттерді жаңарту тренингтері

сияқты бағыттарды дамытады. Яғни ЖИ оқытушысының аудиториясы тек мектеп пен ЖОО студенттері емес, барлық мамандық иелері болмақ.

AGI дәуірі: адамға ұқсас интеллектпен жұмыс істеуді үйрету

Көптеген сарапшы алдағы онжылдықта күшті ЖИ (AGI) – адам санасына ұқсас қабілеті бар жүйелердің пайда болатынын болжайды. Егер бұл болжам шындыққа айналса, ЖИ оқытушысының жұмысы да күрделене түседі: ол адамдарды тек модельдермен емес, адам кейпіндегі ассистенттермен жұмыс істеуге үйретеді.

Бұл:

• адамға ұқсас роботтар,

• эмоцияны танитын ассистенттер,

• дербес шешім қабылдай алатын интеллектуалды жүйелермен

қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруды талап етеді.

ЖИ мектеп бағдарламасына енуде

Кей елдер ЖИ-ді ерте жастан оқытуды бастап кетті.
Мысалы:

• 2024 жылы Гонконгта бастауыш сынып оқушыларына арналған нейрожелілер курсы енгізілді. Онда балалар ЖИ-дің қоғамға әсерін, оның күнделікті өмірдегі қолданылуын және этикалық жағын үйренеді.

Мұндай тәжірибелер ЖИ пәнінің әлем бойынша мектеп бағдарламасының тұрақты бөлігіне айналатынын көрсетеді.

ЖИ оқытушысы – уақытша құбылыс емес, технологиялық өзгерістердің логикалық жалғасы.
Оның рөлі алдағы жылдары:

• білім беру жүйесінде,

• кәсіби қайта даярлауда,

• бизнес пен өндірісте,

• тіпті тұрмыстық деңгейде аса маңызды болмақ.

Бұл мамандық тек технологияны түсіндірумен шектелмейді – ол қоғамды жаңа цифрлық дәуірге дайындайтын негізгі буынға айналып келеді.

ЖИ оқытушысы болу үшін алдымен осы технологияның өзіне терең бойлау қажет. Қазіргі таңда ЖИ-ді меңгерудің қолжетімді жолдарының бірі – әлемдік университеттердің онлайн-курстарын оқу. Мысалы, Стэнфорд университетінің ЖИ курстары немесе МФТИ ұсынатын «Жасанды интеллекттің заманауи әдістері» магистрлік бағдарламасы салаға кәсіби деңгейде кірісуге мүмкіндік береді.

Алайда техникалық білім жеткіліксіз. ЖИ оқытушысы – ең алдымен педагог. Сондықтан қосымша педагогикалық даярлық та қажет. Бұл үшін, мысалы, Жоғары экономика мектебінің (НИУ ВШЭ) «Педагогикалық білім» магистратурасын немесе осы бағыттағы басқа бағдарламаларды таңдауға болады.

Соңғы жылдары ЖИ оқыту әдістемесіне сұраныс артқандықтан, арнайы дайындық курстары да пайда болуда. Университет ИТМО базасындағы ұлттық когнитивтік зерттеулер орталығы «ЖИ оқытушысы» бағдарламасын әзірледі. Ал Цифрлық экономика және технологиялар колледжі «ЖИ-ді оқыту теориясы мен әдістемесі» бойынша қайта даярлау бағдарламасын ұсынады. Бұл курстар мектепте немесе колледжде ЖИ пәнін жүргізгісі келетін педагогтарға арналған.

ЖИ саласы тоқтаусыз өзгеріп отыр. Сондықтан жақсы оқытушы әрқашан жаңа зерттеулерді бақылап, кәсіби ортаға белсенді араласуы тиіс. Ол үшін:

• халықаралық конференцияларға қатысу,

• саланың өзге мамандарымен тәжірибе алмасу,

• жаңа құралдар мен технологияларды меңгеру,

• ғылыми-зерттеу жобаларына атсалысу ерекше маңызды.

ЖИ оқытушысы болу – бір курсты тәмамдап шығатын жол емес. Бұл – техникалық білім, педагогикалық шеберлік және үздіксіз өзін-өзі дамыту талап ететін ұзақ әрі қызықты кәсіби траектория. Бірақ дәл осы қасиеттер бұл мамандықты болашақта ең қажет әрі беделді бағыттардың біріне айналдырып отыр.

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға

Оқи отырыңыз

Спорт

Бір отбасынан шығып, 2026 жылғы Олимпиадада чемпион атанған спортшылар

Спорт

Ақ Олимпиада: Қазақстанның шынайы мүмкіндігі қандай?

Спорт

11,8 млрд теңге, «Арсенал» қақпасына салынған тарихи голдар: «Қайрат» Чемпиондар лигасындағы жорығын аяқтады

27 Қаңтар, 09:09 Құранды білетін қазақ жастарының Қара сөздерді оқымағанын естіп таңғалдым – чехиялық ІТ маманы

11 Қараша 2025, 18:13 «Шедевр»: Игорь Крутой тағы бір қазақстандық өнерпазға арнап ән жазды

6 Қараша 2025, 17:09 Күздің соңғы премьералары: қарашада қандай фильмдерге баруға болады