Бүгінгі 13–20 жас аралығындағы жеткіншектер цифрлы технологиялар дәуірінде өсіп келеді. Интернет, смартфон мен әлеуметтік желілер олардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Қазақстанда интернет пайдаланушылар саны шамамен 18,9 миллионға жеткен, оның 86%-ы желіге күніне бірнеше рет кіреді және орта есеппен күніне 3 сағаттан астам уақытын онлайн өткізеді екен.
Бұл көрсеткіш жастардың ғаламторда аса белсенді екенін аңғартады. Жас ұрпақ ақпаратты негізінен ғаламтордан алып, жаңа трендтер мен құндылықтарды көбіне сол ортада қалыптастыруда.
Цифрлы заман жастардың мінез-құлқы мен көзқарасын түбегейлі өзгертіп жатыр деуге болады. Олар ақпаратты тез қабылдап, үнемі жаңалықтан хабардар болып отыруға ұмтылады. Жаңа буынның өкілдері жаһандық мәдениетпен біте қайнасып, әлемнің түкпір-түкпіріндегі құрдастарымен онлайн байланыс орнатуда. Нәтижесінде қазір жастардың кумирлері де бұрынғыдай тек жақын айналасы немесе отандық танымал тұлғалар ғана емес, бүкіл әлемнен шығатын инфлюенсерлер мен блогерлер болуда. Мұндай өзгерістер жастардың құндылық бағдарына да әсер етуде: мысалы, жүргізілген сауалнамаға сәйкес, 1997–2012 жылдар аралығында дүниеге келген Z буыны өкілдерінің 57%-ы мүмкіндік туындаса, әлеуметтік желі инфлюенсері болуға ниетті екендерін айтқан.
Яғни, бұрын көпшілік дәрігер, инженер не басқа дәстүрлі мамандық иесі болуды армандаса, қазір жастардың жартысынан астамы блогерлікке, интернет жұлдыз атануға қызығады. Бұл да цифрлы дәуірдің жаңа құбылысы.
Қазақстан жастары арасындағы және жаһандық деңгейдегі танымал тұлғалар, интернеттегі еліктеудің оң-теріс жақтары, осы үдерісте қоғамның, білім беру орындарының және ата-аналардың атқарар рөлі қандай? Бүгінгі мақалада цифрлану заманында жастардың мінез-құлқы мен құндылықтарының қалай өзгергені, олардың әлеуметтік желі арқылы кімдерді үлгі тұтып, еліктейтіні қарастыруға тырысып көрдік.
Интернет пен гаджеттерге еркін қолжетімділік қазіргі жас буынның өмір салтын түбегейлі өзгертті. Жастардың ақпаратты қабылдау жылдамдығы артты, олар бір уақытта бірнеше істі атқарып, түрлі мазмұнды тез сүзуге дағдылануда. Ең маңызды өзгеріс – коммуникация тәсілдерінің жаңаруы: қазіргі жеткіншектер достарымен бетпе-бет кездескеннен гөрі көбіне мессенджер, әлеуметтік желі арқылы сөйлеседі, жаңалықты газет-журналдан емес, онлайн платформалардан оқиды. Жасөспірімдердің күнделікті қолданып жүрген TikTok, Instagram, YouTube сынды платформалары олардың таным көкжиегін кеңейтіп қана қоймай, құндылықтар жүйесіне де ықпал етуде. Мысалы, бұрын жас өрендер жақын ортасындағы тұлғаларға (мұғалім, ата-ана, туыс) немесе дәстүрлі өнер жұлдыздарына қарап бой түзесе, қазір интернет арқылы танымал болған үзеңгілестерін үлгі ететін болды.
Жастардың санасына цифрлы медианың әсерін зерттеген мамандар оның екі ұшты екенін айтады. Бір жағынан, интернет жастарға шексіз білім мен инновация әлеміне жол ашты: онлайн курстар, танымдық бейнероликтер, әлемнің түкпір-түкпірінен бірдей қызығушылығы бар құрдастармен байланыс – мұның бәрі олардың дамуына оң ықпал етуі мүмкін. Екінші жағынан, күн сайын ақпарат тасқынына түсу зейін қою қабілетін төмендетіп, шынайы өмірдегі әлеуметтік дағдылардың даму қарқынын бәсендете алады. Қалай десек те, бүгінгі буын – «цифрлы тумалар» деп аталады, өйткені олар интернет пен технологияны өмірінің алғашқы күндерінен-ақ көріп өсті.
Алайда, цифрлы орта жастарға көптеген сынақ та тудырады. Интернеттегі анонимдік пен шектеусіз еркіндік кейде жауапсыздыққа апарып, кибербуллинг, агрессия, жалған ақпарат тарату секілді мәселелерге ұрындыруы мүмкін. Әлеуметтік желілердегі жылтыр өмір көріністері шындықпен әрдайым сәйкес келмейтіні белгілі, бірақ оны жас сана дереу ажырата алмай, өз өмірін өзгелермен салыстырып, күйзеліске түсуі ықтимал. Яғни, цифрлы дәуір жастарға жаңа мүмкіндікпен қатар жаңа қауіптер де ала келді.
Дегенмен, жастар ақырындап ақпараттың ақ-қарасын айыруды үйреніп келеді. Көпшілігі инфлюенсердің айтқан әр сөзіне бірден сене кетпей, ресми дереккөздерді де тексеріп отырады. Мәселен, Қазақстанда 2023 жылы жүргізілген медиапайдалану зерттеуінде «жастар тек блогерлерге сенеді» деген пікірдің қате екені анықталған. Жжастар сүйікті кумирлерінің әлеуметтік желідегі жазбаларын қалт жібермесе де, маңызды ақпарат үшін ресми жаңалық көздеріне көбірек көңіл бөлетіндерін айтқан. Яғни, бүгінгі буын инфлюенсерлердің ықпалында болғанымен, сыни ойлауға да бейім, дәстүрлі дереккөздер мен жаңа медианы қатар пайдаланады. Бұл – цифрлы замандағы жастар санасының күрделенгенінің белгісі.
Жастар кімдерге еліктейді?
Әлеуметтік желілер жаңа заман жастарының кумирлерін қалыптастыратын негізгі ортаға айналды. Қазір жасөспірімдер YouTube-тен влогерлерді тамашалайды, Instagram-да танымал адамдардың өмірін бақылайды, TikTok-та трендтерге қатысып, сол арқылы жаңа идолдарын табады. Статистика бойынша, әлеуметтік желі қолданушы жастардың 72%-ы кемінде бір инфлюенсерді немесе контент жасаушыны тұрақты түрде бақылап отырады. Демек, 18–29 жас аралығындағы жастардың басым көпшілігі интернет жұлдыздарының «жанкүйеріне» айналған.
Жастар еліктейтін тұлғалардың қатарында алуан түрлі образдар бар. Ең алдымен, әрине, ойын-сауық контентінің жұлдыздары: көңіл көтеретін вайнерлер, күлкілі челлендж бастайтын TikTok-блогерлер, геймерлер мен стримерлер. Мысалы, TikTok-та танымал болған би челлендждерін бүкіл әлемнің жастары қайталап, сол би қимылдарын үйренуге құмар. Әсіресе, Чарли Д’Амелио сияқты жас тиктокерлердің билері трендке айналып, миллиондаған қыз-жігіттер олар сияқты билеуге тырысты. Сол секілді, YouTube платформасында MrBeast тәрізді видеоблогерлер түрлі қызық сынақтар жасап, қомақты ақша таратып танылса, жастар оның әр қылығын талқылап, қайталауды сән көреді. MrBeast – әлемдегі ең танымал YouTube блогерлерінің бірі, 2025 жылғы мәлімет бойынша оның негізгі және халықаралық арналарын қоса алғанда жазылушыларының жалпы саны 396 миллионнан асып, күніне шамамен 380 мың адамға көбейіп отырады. Мұндай орасан аудитория инфлюенсерлердің жастарға ықпалы қаншалықты екенін дәлелдейді.
Жастар арасындағы ықпалды тұлғалар – тек ойын-сауық саласында емес. Көптеген жасөспірімдер фэшн және бьюти-блогерлерге еліктеп, солардың стилінде киініп, боянуға талпынады. Мысалы, Instagram желісінде әлемге әйгілі жұлдыздар Кайли Дженнер мен Белла Хадидтің образдарын қазақстандық бойжеткендер көшіріп, трендтегі киімдерді киюге ұмтылады. Ер балалар жағы танымал спортшыларды үлгі көреді: футболшы Криштиану Роналду бүгін Instagram-дағы ең көп жазылушысы бар адам атанып отыр – оның парақшасын 650 миллионнан астам адам оқиды. Жас жанкүйерлер кумирінің спорттағы жетістіктеріне ғана емес, әлеуметтік желідегі өміріне де қызығып, өзін сол әйгілі тұлғадай ұстап көруге тырысады.
Әлеуметтік желілер жастарға бұрын қолжетімсіз болған талай тұлғамен «тіке байланысқа» түскендей мүмкіндік берді. Әлеуметтік желілер арқылы кумирлерінің күнделікті тіршілігін көріп отырған соң, жастар оларды жақын танысындай қабылдап, әр іс-әрекетін қайталап, өмір салтына еліктегісі келеді. Мәселен, инфлюенсерлер жарнамалаған тауарларды сатып алу бүгінде қалыпты құбылысқа айналды: әлеуметтік желі қолданушы жастардың 41%-ы инфлюенсер ұсынған өнімді сатып алғанын мойындаған. Яғни, блогер қай маркалы киім кисе, қандай гаджет ұстаса – оны көрген жастар да сол дүниені алуға құмартады.
Жастар еліктейтіндердің қатарында мотивациялық контент жасаушылар да бар. Кейбір жас жігіттер мен қыздар табысты кәсіпкерлердің, коучтар мен тұлғалық даму жөніндегі блогерлердің айтқандарына құлақ асып, өз өмірін жақсы жағына өзгертуге талпынып жүр. Мәселен, желіде кең танылған американдық бұрынғы әскери және ультрамарафоншы Дэвид Гоггинстің қатал тәртіп пен шынығу туралы видеолары миллиондаған жасты жігерлендіреді.
Әлеуметтік желінің ерекшелігі – онда әркім өз талғамына сай кумир таба алады. Бәзбіреу үшін ол сүйікті әнші немесе актер болса, енді біреуге YouTube-та ойын шолуларын жасаушы жігіт немесе вайн түсіретін қыз ең жақын рухтас адамдай көрінеді. Жастар тек сыртқы келбеті немесе атағы үшін ғана емес, көзқарасы, өмірдегі позициясы үшін де блогерлерді қадірлейді. Бұрын бір жасөспірімнің бүкіл жаһанға ықпал етуі елестету қиын болса, қазір әлеуметтік желі арқылы мұндай құбылыс шындыққа айналды.
Қорыта айтқанда, бүгінде жастар инфлюенсерлерді түрлі себеппен үлгі тұтады: біреуі күнделікті көңіл-күйін көтеру үшін көңілді вайнерлерді көреді, бірі сән мен сұлулық құпиясын үйрену үшін бьюти-блогерге еліктейді, енді бірі спортпен шынығып, мықты болу үшін фитнес-гуруларды тыңдайды. Әлеуметтік желілердің алуан әлемі әр жасқа жақын үлгі табуға мүмкіндік бергендіктен, кумир түсінігі де жан-жақты бола түсті. Бірақ олардың барлығы ортақ бір нәрсе – цифрлы платформада танымалдылыққа ие болуы.
Қазақстандық жастар арасындағы танымал тұлғалар
Қазақстан жастары да әлемдік трендтерден қалыс қалмай, әлеуметтік желілер арқылы жаңа «жұлдыздарын» тауып жатыр. Бұрын жастар сүйікті әншілері мен актерлерін атап, соларға ұқсауға тырысатын еді. Мысалы, кешегі буын үшін Мейрамбек Беспаев, Қайрат Нұртас сияқты эстрада жұлдыздары кумир болса, қазір олардың қатарына белсенді блогерлер қосылды. Бүгінде қазақ жастары әнші мен актердің өнерін тамашалап қана қоймай, жанына жақын блогердің жазбаларын оқуды күнделікті әдетке айналдырған.
Қазақстанда TikTok және Instagram секілді платформалар тек көңіл көтеру құралы емес, сонымен бірге жергілікті мәдениетті таныту алаңы да болып тұр. Мысалы, TikTok-та қазақ және орыс тілдерінде контент жасауға мүмкіндік бар, бұл жергілікті жастарға өз тілі мен мәдениетін көрсетуге жол ашты. Қазақша сөйлеңдер, ұлттық музыкамен астастырылған трендтер секілді контент түрлері көбейіп келеді. Танымал тиктокерлердің кейбірі қазақтың салт-дәстүрін, тарихын насихаттайтын роликтер түсіріп, өз аудиториясын тәрбиелік мазмұнға тартып жүр.
Отандық жастардың кумирлері қатарында бүгінде жаңа музыкалық жанр – Q-pop (қазақша поп-музыка) өкілдері де бар. Ninety One тобы сияқты Q-pop жұлдыздары Instagram, YouTube арқылы елдегі фанаттарымен тығыз байланыс орнатып, олардың әндері мен стилі жастар арасында үлкен қозғалыс туғызды. YOLO House қатысушыларының өзі Ninety One тобымен коллаборация жасағанын мақтанышпен айтып, Q-pop мәдениетін жаһанға таныстыруға үлес қосқанын сөз етеді. Демек, қазақ жастарының идолдары – тек блогерлер ғана емес, дәстүрлі өнер иелері де цифрлы платформалар арқылы өз әсерін күшейтіп келеді.
Жалпы, Қазақстан жастары арасында әртүрлі бағыттағы тұлғалар танымал. Бірі спортшыға, бірі әншіге, енді бірі кәсіпкерге немесе қоғам белсендісіне қарайды. Бірақ соңғы жылдары инфлюенсер ұғымы кеңейіп, блог жүргізетін әртістер, спортшылар, саясаткерлер де көбейді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі жастарға үндеуін Twitter, Instagram арқылы жеткізіп отыратынын ескерсек, ақпарат таратудың да, танымал болудың да кілті цифрлы медиада тұрғаны анық. Ендігі кезекте, әлемдік деңгейде жастардың кумиріне айналған тұлғаларға тоқталайық.
Әлем жастарына ықпал ететін танымал тұлғалар
Жаһандану дәуірінде қазір бір елдің жастары бүкіл әлемге әйгілі адамдарды бірдей танып-біліп, соларға еліктеп отыр. Интернет шекараларды жойып, Қазақстанның немесе кез келген елдің бозбала-қыздарына Америка, Оңтүстік Корея, Еуропа жұлдыздары дәл жанында жүргендей әсер береді. Қазіргі жаһан жастарының кумирлері кімдер дегенде, бірнеше санатқа бөлуге болады.
Біріншісі – эстрада және поп-мәдениет жұлдыздары. Музыка әлемінде бүкіл әлем жастарының жүрегін жаулаған топ – BTS және Blackpink сияқты оңтүстіккореялық K-pop өкілдері. BTS тобының фан-клубы – ARMY – ғаламшардың түкпір-түкпірінен миллиондаған жасты біріктіріп, феноменге айналды.
Екіншісі – интернет пен ойын әлемінің жұлдыздары. Жоғарыда атап өткен TikTok, YouTube, стриминг платформаларының танымал тұлғалары бүгінде киноактер, спортшы немесе әншіден кем ықпал етіп отырған жоқ. Мәселен, әлемдегі ең әйгілі тиктокер – Хаби Лэйм (Khaby Lame) – үндемей жүріп-ақ күлкілі видеолар түсіріп танылған жігіт. 2025 жылдың басында Хабиді TikTok-та 162 миллион адам жазылып қарап отыр, бұл кез келген басқа жеке аккаунттан көп. Қарапайым жұмысшыдан әлемдік жұлдызға айналған Хаби Лэймның сәтті тарихы көптеген жасқа шабыт береді – оның видеоларынан кейін қанша жастар дәл солай видео түсіруге талпынып көрді десеңізші.
Әлем жастары арасында зор ықпал етіп отырған интернет тұлғаның бірі – MrBeast атымен әйгілі блогер Джимми Дональдсон. Ол қайырымдылық челлендждері мен ғаламат видеолар арқылы YouTube платформасында рекордтық аудитория жинады (жоғарыда айтылғандай, барлық арналарын қоса есептегенде 300 миллионнан астам жазылушысы бар). MrBeast ұйымдастырған байқаулар мен акцияларға дүние жүзінің жастары қызығып, тіпті өзі жетпейтін жерге оның идеяларын жергілікті блогерлер қайталап жүр. Бұл да ғаламтордың шекарасыз ықпалына мысал бола алады.
Жасөспірімдердің сүйікті тұлғаларының үшінші санаты – спорт жұлдыздары. Әлемде футбол, баскетбол, теннис сияқты спорт түрлері арқылы миллондардың махаббатына ие болған жас спортшылар бар. Мысалы, ер балалар үшін Лионель Месси, Криштиану Роналду, Неймар сынды футболшылар мәңгілік idol болып келеді. Әлеуметтік желілер бұл спортшылардың танымалдығын тіпті арттыра түсті – жоғарыда айтқанымыздай, Роналду Instagram желісінде бүкіл әлем бойынша ең көп оқырманы бар тұлға, ал Месси 2022 жылғы әлем чемпионатынан кейін желідегі жазылушылары санын жарты миллиардқа жеткізді. Олар жарнамалаған спорт киімдерін кигісі келіп, шашын сол футболшының үлгісінде қиып, әрекетін қайталайтын жастар барлық елде кездеседі.
Төртінші санат – қоғам белсенділері мен үлгілі тұлғалар. Бұл топқа Нобель сыйлығының ең жас лауреаты атанған Малала Юсуфзай, климаттың өзгеруімен күрескен швед қызы Грета Тунберг, АҚШ-тағы құқық қорғау қозғалысының белсендісі Эмма Гонсалес сияқты есімдерді жатқызуға болады. Бұлар әлеуметтік желі арқылы белгілі болып, миллиондаған жастарды маңызды әлеуметтік мәселелерге бей-жай қарамауға үндеу арқылы өздеріне еліктірді. Сол секілді Пәкістанда қыз балалардың білім алу құқығын қорғаған Малала бүкіл әлемде қыздар білімінің символына айналып, көпшілік оның батылдығын үлгі тұтты. Жастар енді тек ойын-сауық жұлдыздарына ғана емес, өз замандастарының арасынан шыққан осындай принципшіл әрі рухы мықты тұлғаларға да еліктеу үстінде.
Еліктеудің оң және теріс жақтары
Жастардың белгілі бір тұлғаны кумир тұтуының, оған еліктеуінің оң әсерлері де, теріс әсерлері де бар.
Алдымен оң жақтарына тоқталсақ, жақсы кумир таба білген жас үшін ол – ұмтылыс пен мотивация көзі. Егер бала немесе жасөспірім белгілі бір саланың (өнер, ғылым, спорт, т.б.) майталманын үлгі тұтса, өзі де сондай болуға талпынып, еңбектеніп, мақсатына берік болады.
Инфлюенсерлердің жақсысы жастарға түрлі пайдалы ақпарат пен жаңа дағдылар үйретеді. Мысалы, шет тілдерін қызықты видео арқылы үйрететін блогерлер бар, ғылыми контент жасап, ғылымды түсіндіретін ютуберлер бар – осыларды көріп өскен баланың білімі кеңейеді. Кейбір блогерлер спорттық өмір салтын насихаттап, дұрыс тамақтануға, денсаулыққа күтіммен қарауға шақырады. Мұндай контентті көріп, жастар спортқа қызығып, жаман әдеттерден аулақ жүруге тырысады.
Жастардың өз кумиріне еліктеуі кейде қоғамға пайдалы іс-әрекеттерге ұласуы мүмкін. Мысалы, мектеп оқушылары сүйікті ұстазының немесе атақты ғалымның жолын қуып, ғылыми жобаларға қатысады. Экология белсенділеріне еліктеген жастар ерікті түрде сенбіліктерге шығып, ағаш отырғызады, қоқыс жинайды. Қайырымдылықпен аты шыққан блогерлерді үлгі тұтқан жас буын мұқтаж жандарға көмектесу акцияларына жиі араласуда. 2020 жылы бүкіл әлемге тараған індет кезінде қазақстандық бірқатар волонтер-блогерлер жастарды қайырымдылық жасауға ұйымдастырып, нәтижесінде мыңдаған отбасыға азық-түлік, дәрі-дәрмек жеткізілді. Осылайша, жақсы инфлюенсерлердің соңынан ерген жастар да қоғамға пайдалы іспен айналысуға бейім болады.
Кумирге еліктеудің тағы бір жағымды жағы – қоғамдастық және коммуникация. Белгілі бір жұлдызды жақсы көретін жастар көбіне өзара топтасып, фанклубтар құрады. Сол арқылы жаңа достар тауып, әлеуметтік байланыстарын нығайтады. Ортақ қызығушылық негізінде құрылған жастар қауымдастығы (мысалы, сүйікті музыканттың фан тобы немесе комикс кейіпкерлерін жақсы көретін гик-жастар тобы) өз мүшелеріне психологиялық қолдау да көрсетеді. Әлемдік жұлдыздардың әлеуметтік желідегі ресми топтарында түрлі елдің балалары араласып, тіл үйренуге, басқа мәдениетке құрметпен қарауға машықтанып жатады. Бұл – ғаламтордың позитивті ықпалдарының бірі.
Алайда, жастардың шектен тыс еліктеушілігі теріс салдарға да алып келуі мүмкін. Егер кумир ретінде таңдалған тұлға даулы не зиянды іс-әрекеттерімен танымал болса, оны көзсіз үлгі ету қауіпті. Бұл қоғамда зорлық-зомбылықтың, жыныстық кемсітушіліктің көбеюіне ықпал етуі ықтимал.
Әлеуметтік желілердегі кей трендтер де жастарға тікелей қауіпті. Соңғы жылдары TikTok-та пайда болған бірнеше қатерлі челлендж бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланды. Мысалы, челленджі кезінде жастар бір-бірінің аяғынан қағып, құлату арқылы видео түсірген. Бұл ойында көптеген жасөспірім құлап, ми шайқалу және ауыр жарақат алу жағдайлары тіркелген.
Инфлюенсерлердің жылтыр өміріне қызығамын деп, көптеген жас реалды өмірдегі тіршілігін елеусіз қалдырады. Сағаттап TikTok пен Instagram қарап отыратын жас уақытын өнімсіз өткізеді, сабақ пен жұмысты кейінге шегереді, спорт пен оқуды қояды – мұның ақыры өмір сапасының төмендеуіне соқтырады. Әрі әлеуметтік желідегі өмір шынайы емес, бір жақты көрсетілгендіктен, жастар өз өмірін онымен салыстырып, күйзеліске ұшырауы мүмкін. Мәселен, Instagram-да бәрінің жүзі жарқын, киімі жаңа, демалысы қызық; ал кез келген жастың өмірінде қиындық пен қарапайым күндер бар. Бірақ желідегі «мінсіздік» иллюзиясы жас санаға әсер етіп, өз басындағы мәселені үлкейтіп көрсетуге, өзін кем санауға себепкер болады. Зерттеулер әлеуметтік медианы көп пайдаланатын жеткіншектер арасында мазасыздық пен өз-өзіне көңілі толмаушылық деңгейі жоғары екенін көрсетіп отыр. Сол себепті психолог мамандар ата-аналарға баланың ғаламтордағы күйін қадағалап, қажет болған жағдайда көмек беруге кеңес береді.
Жастардың тұтынушылық әдеттеріне де еліктеудің кері ықпалы бар. Инфлюенсерлер жиі жарнамалайтын қымбат киім, гаджет, сәнді мейрамханадағы өмір салты жастарды өз мүмкіндігінен тыс шығын жасауға итермелеуі ғажап емес. Блогерлердің табысты өмірін көріп, кей жас тез баюға, оңай жолмен жетістікке жетуге ұмтылуы мүмкін, бұл кейде заңсыз әрекеттерге не қаржылық авантюраларға кіріп кетуге апаруы мүмкін. Мысалы, «бай-люкс өмірді» насихаттайтын кейбір блогерлердің ықпалымен жас жігіттер жеңіл ақша табу жолдарын іздеп опық жеп жатқан оқиғалар кездеседі.
Тағы бір маңызды аспект – интернеттегі жалған ақпарат пен қауесет. Жастар жалған сенсация қуған, ғылыми негізі жоқ ақпарат тарататын блогерлерге иланса, теріс жолға түсіп кетуі ықтимал. Соңғы жылдары дүниежүзінде анти-вакциналық науқан, тегін оқу мәселелері, жалған діни ағымдар сияқты құбылыстарға жастардың әлеуметтік желі арқылы тартылу фактілері тіркелді. Мұнда да еліктеудің орын бар: сөзге шешен, сырттай қарағанда білімді көрінетін бір инфлюенсер жаңсақ теория айтса, оған сенген мыңдаған жастың санасы бұрылып шыға келеді. Бұл тенденция Қазақстанды да айналып өткен жоқ, сол үшін қазір мемлекет жастардың медиасауатын арттыруға күш салып жатыр.
Қорыта айтқанда, кумирге еліктеу феномені – екі қырлы семсер тәрізді. Жақсы кумир жақсы қасиеттер дарытса, теріс үлгі зиянын тигізуі мүмкін. Ең бастысы – жастардың еліктеу үрдісін ересектер дұрыс бағыттап, бақылап отыруы қажет.
Қоғамның, мектеп пен ата-аналардың рөлі
Жастардың санасына цифрлы ақпарат тасқыны қатты әсер ететін қазіргі заманда қоғам, мектеп және ата-ана сол үдерісте бағыт беруші компас рөлін атқаруы тиіс. Ең алдымен, әрине, ата-ананың жауапкершілігі үлкен. Баланың қай контентті көріп жүргенін, кімдерді кумир санайтынын ескерусіз қалдырмаған жөн. Бұл үшін ата-ана баламен ашық сөйлесіп, оның қызығушылықтарын түсінуге тырысуы керек. Егер жеткіншек қандай да бір инфлюенсерді ерекше пір тұтып жүрсе, ата-ана ол туралы пікірлесіп, жақсы-жаман тұстарын талқылағаны дұрыс. Тіпті мүмкін болса, баланың сүйікті блогерінің бірнеше видеосын бірге көріп, ақыл-кеңесін айта алады. Мысалы, егер блогерді көзсіз қайталай беру қауіпті болса, нақты мысалдармен түсіндіру қажет. Мұндай алдын алу шаралары баланың сыни көзқарасын дамытып, желідегі ақпаратты сүзгілеуіне көмектеседі.
Ата-аналар сонымен қатар баланың уақытын тиімді пайдалануы үшін де жауапты. Жасөспірім күніне неше сағат смартфон қарап отырғанын байқап, қажет жағдайда шектеу қойған абзал. Әрине, бүгінде баланы ғаламтордан мүлде алыстату мүмкін емес, әрі ол тиімді де емес. Сондықтан маңыздысы – тепе-теңдік. Баланың өмірінде спорт, өнер, сабақ, достарымен шынайы қарым-қатынас секілді салаларды да дамытып, бос уақытын тек гаджетке телмірумен өткізбеуін қадағалау керек. Мысалы, кей ата-ана балаларын спорт секцияларына, өнер үйірмелеріне беру арқылы олардың назарын пайдалы іс-ауқымға аударады. Сонда бала интернеттегі кумиріне қызыққанымен, өз хоббиі арқылы оны да сын таразысынан өткізіп үйренеді әрі өмірін мазмұндырақ етеді.
Мектеп пен жоғары оқу орындарының да рөлі зор. Білім беру мекемелері оқу бағдарламасына медиасауаттылық негіздерін енгізсе құба-құп. Қазіргі таңда әлемнің көптеген елдерінде мектептерде медиасауат пен цифрлы мәдениет сабақтары өтіліп жатыр. Қазақстанда да ақпараттық сауаттылықты арттыруға бағытталған жобалар көбейіп келеді. Мұндай шаралар жастарды интернетті саналы пайдалану мәдениетіне үйретіп, оларға «фейк» ақпаратты тану, жеке деректерді қорғау, желідегі әдептілік секілді маңызды дағдылар береді.
ЮНИСЕФ (БҰҰ Балалар қоры) сияқты халықаралық ұйымдар да қазақстандық жастардың медиа және өмірлік дағдыларын дамытуға атсалысып жатыр. Мысалы, ЮНИСЕФ-тің Қазақстандағы «ЖасSTAR» жобасы аясында жастарға арнап көшбасшылық және медиасауаттылық бойынша қазақ тілінде оқу бағдарламалары іске қосылған. Бұл бағдарламаның ерекшелігі – жастарды жастар өздері үйретеді, яғни тренингтерді танымал жас журналистер мен блогерлер өткізеді. Сол арқылы замандастары үлгісінде медиасауаттылықты сіңіру тиімдірек болатыны ескеріледі.
Қоғам мен мемлекет деңгейінде де жас буынның дұрыс құндылықтарын қалыптастыру үшін жұмыстар қажет. Мемлекеттік жастар саясаты бағдарламаларында қазіргі медиа кеңістіктің ықпалын ескере отырып, интернет мазмұнын реттеу, пайдалы контентті көбейту мәселелері қарастырылған. Бұл – ауыл-аймақ жастарына да сапалы интернетке қол жеткізу, ақпарат теңсіздігін жою, онлайн білім ресурстарын дамыту дегенді білдіреді. Сонымен қатар мемлекет жастарды деструктивті әсерлерден қорғау бағытында заңнамалық қадамдар жасауда. 2023 жылы Қазақстанда «блогерлердің жария контентіне жауапкершілік» туралы нормалар енгізіліп, үлкен аудиториясы бар инфлюенсерлерді тіркеу, салыққа тарту, қажет жағдайда жауапқа тарту мәселелері заңды бекітілді. Бұл да болса, интернеттегі ақпараттық қауіпсіздікті күшейту амалы.
Қоғамдық ұйымдар, БАҚ және белгілі тұлғалар да жастарға дұрыс бағыт беру ісіне үлес қосуы керек. Белгілі мәдениет қайраткерлері, спорт чемпиондары, ғалымдар жастармен жиі кездесіп, оларды шабыттандырып отырса – пайдалы іс. Қазірдің өзінде біраз ұйымдар жастар арасында «үлгілі кейіпкерлер» насихатын жүргізе бастады. Мысалы, волонтерлік қозғалыстың белсенді жас жетекшілері, экологиялық жобалар бастамашылары, IT саласында жетістікке жеткен жастар туралы мақалалар, документалды фильмдер түсірілуде. БАҚ-та осындай кейіпкерлерді көрсету – жастарға жаңа балама кумирлер ұсынады. Еліміздегі «100 жаңа есім» жобасы да түрлі салада табысқа жеткен жас қазақстандықтарды үлгі ретінде дәріптейді. Мұның бәрі жастардың тек шоу-бизнес жұлдыздарына ғана еліктемей, әртүрлі саланың ерең еңбек иелерін де танып-білуіне жол ашады.
Әлеуметтік желілердің өзінде де қоғамның дұрыс бағыт беру мүмкіндігі бар. Мысалы, белгілі отандық блогерлер мен журналистер жастарды мазалайтын күрделі тақырыптарды талқылап, қажет кезде қауіпті челлендждерден сақтандырып, ақпараттық кампаниялар жүргізіп келеді. Танымалдылығы жоғары тұлғаларды пайдалы акцияларға тарту – әлемдік тәжірибеде өзін ақтаған тәсіл.
Қорытындылай келе, ата-ана, ұстаз, жалпы қоғам жастардың кумир таңдауда жаңылмауына бағыт беруі тиіс. Баланы біржақты тыйыммен шектемей, оның қызығушылығын түсініп, талқылау арқылы дұрыс пен бұрысты ажыратуға үйреткен жөн. Жастарға сыни ойлау дағдысын сіңіру – ең маңызды міндет. Егер жасөспірім көрген контентін сүзгіден өткізіп, жақсысын алып, жаманынан аулақ болуды үйренсе, онда ол қалаған кумиріне еліктесе де, өз жолынан адаспайды.
Қорытынды: Цифрлы дәуірде өсіп келе жатқан бүгінгі жастар үшін өмірдің көптеген қыры виртуалды кеңістікпен байланысты. Интернет және әлеуметтік желілер жастардың қарым-қатынас жасауынан бастап, киіну стиліне, дүниетанымы мен мінез-құлқына дейін ықпал етіп отыр. Ең бастысы – жастардың кумир түйсінігі өзгерді: қазір олар дәстүрлі атақты адамдармен қатар интернет арқылы танылған жаңа буын жұлдыздарына еліктейді. Қазақстан жастары да ғаламдық трендтер ағымында, олар TikTok пен Instagram-да танылған жергілікті және шетелдік инфлюенсерлерді күнделікті бақылап, солар сияқты болуға құмар. Бұл құбылыстың жағымды жағы да бар – дұрыс таңдалған үлгі жастарды жігерлендіріп, жаңа жетістіктерге ынталандырады. Алайда теріс ықпал ететін кумирге кездескен жас кері кетуі де мүмкін.
Сондықтан жастарға үнемі қолдау керек. Ата-ана балаға алғашқы тәрбиеші болса, ұстаздар мен қоғам оны жалғастырып, XXI ғасырдың ақпарат тасқынында адаспауына көмектесуі тиіс. Медиасауатты, саналы ұрпақ өз болашағын өзі қалыптастыра алады, желідегі жарқын өмір мен шынайы құндылықтардың аражігін ажыратып, лайықтысын таңдай алады. Ақпарат заманының талабы да – осы. Жастардың цифрлы дәуірдегі еліктеушілігін түбегейлі тоқтату мүмкін емес және қажет те емес, себебі ол – заман ағымының табиғи бір бөлігі. Ең маңыздысы – сол еліктеудің оң арнаға бағытталуы.
Жас өркеннің жүрегіне жол тапқан кумирлер шынайы еңбекқорлықты, мейірімділік пен ізгілікті насихаттайтын тұлғалар болса, онда өскелең ұрпақ та жарқын мақсаттарға ұмтылып, қоғамға пайдалы азамат болып қалыптасары сөзсіз. Ал зиянды құндылықтарды дәріптейтін жалған кумирлер ықпалын әлсірету – баршамыздың ортақ міндетіміз. Цифрлы дәуірдің мүмкіндіктерін пайдалана отырып, жастарды жақсыға еліктіріп, жаманнан жирендірсек, болашағымыз жарқын болмақ. Ендеше, Қазақстанның да, әлемнің де жастары саналы таңдау жасап, өз жарқын кумирлерін таба берсін деп үміттенейік.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
