Ұлан-байтақ қазақ даласының әр қиырында сан ғасырлық тарихты қойнауына бүккен киелі мекендер бар. Бұл – ата-бабаларымыз қадір тұтқан рухани орталықтар, әрі бүгінгі ұлттық бірегейліктің алтын арқауы. Қазақстан тәуелсіздік алғалы тарихи мұраларды жаңғырту жолында қыруар іс атқарылды. Расында да, әр өңірдегі киелі нысандар – халқымыздың өткені мен бүгінін жалғап тұрған алтын көпір, ұлттық санаға шуақ құяр қасиетті қайнар.
Бүгінгі мақалада Қазақстанның шығыс, батыс, оңтүстік, солтүстік және орталық аймақтарындағы таңдаулы киелі тарихи орындарға тоқталып, олардың тарихи-мәдени маңызы мен рухани әсерін баяндасақ дейміз. Сонымен қатар тәуелсіздік жылдарындағы инфрақұрылымның жақсаруы, туризмнің дамуы және осы нысандардың аймақтық өрлеуге тигізген ықпалы нақты деректермен өрнектеледі. Ендеше, ұлы даланың киелі қатпарларына бірге саяхат жасап көрейік.
Шығыстағы Берел мен Ақбауыр
Берел қорымдары – Алтайдың алтын мұрасы. Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы Берел жазығы түркінің көне тарихынан сыр шертетін қасиетті мекеннің бірі. Мұнда сақ дәуірінен қалған патшалық обалар шоғырланған, зерттеушілер бұл жерден ежелгі көшпенді билеушілердің аса бағалы бұйымдары мен құрбандыққа шалынған аттарымен бірге жерленген мүрделерін тапқан. Берел қорымынан табылған «Алтын Адам» жәдігерлері және мұзбен қапталған жылқылардың қалдықтары әлем археологтарын таңдандырды. Бұл жаңалықтар қазақ даласының талай мыңжылдықтар бойы өркениет бесігі болғанын дәлелдеп, ұлттық мақтанышымызға айналды. Берел бүгінде тек ғылыми жаңалық емес, туризм бренді де болып отыр. Алтайдың жүрегінде орналасқан бұл қорық-мұражайды тамашалау үшін жыл сайын отандық және шетелдік саяхатшылар ағылып келеді. Мәселен, 2023 жылы Катонқарағай ауданына туристер ағыны ерекше көбейіп, жыл соңына дейін 200 мыңнан астам қонақ келген. Демалыс маусымының қызған шағында, небәрі екі күндік демалыста ғана Берелдегі патшалар қорымын 430-ға жуық адам көріп шыққан. Бұл – табиғатымен тамсандырған Катонқарағай өңірі мен Берел мұрасына деген сұраныстың айқын көрінісі. Бүгінде Берелде ашық аспан астындағы мұражай кешені жұмыс істейді, туристерге жолсілтер көрсеткіштер орнатылған, жәдігерлерді сақтайтын жабық қазандық пен экспозициялар бар. 2008 жылы негізі қаланған Берел мемлекеттік қорық-мұражайы қазір өз қорында сақталған құнды артефактілерді көпшілік назарына ұсынуда. Жол инфрақұрылымы да біртіндеп жақсарды – Өскеменнен Берелге баратын жол туристер легін көтере алатындай деңгейде жөнделді. Берел бүгінгі күні Шығыс Қазақстанның ғана емес, бүкіл елдің мәдени туризміндегі басты бағыттардың бірі саналады. Алтайдың тау баурайында көк аспан астында тыныстай жүріп, ата-баба аманатын көзбен көрген жан бұл жерден ұлттық рух пен мақтанышқа бөленіп қайтары сөзсіз.
Ақбауыр археологиялық кешені – көне обсерватория таңбалары. Шығыстың тағы бір жауһары – Ұлан ауданы жеріндегі Ақбауыр үңгірі мен жартастағы суреттер кешені. Өскемен қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 30-40 шақырым қашықта, Бестерек ауылы маңында орналасқан Ақбауыр қонысы қола дәуіріне жататын көне аспан-observatorиясы ретінде белгілі. Құз жартастардың табиғи үңгір қабырғаларында қашалған күн тәрізді таңбалар мен жануарлардың бейнелері бар – зерттеушілер мұны бірнеше мың жыл бұрын өмір сүрген тайпалардың аспан денелерін бақылайтын орны болды деп топшылайды. Жартастағы аң стиліндегі суреттер мен таңбалар, ерекше тастардың түзілімдері Ақбауырдың ежелгі рухани рәсімдер және астрономиялық есептер орталығы болғанын айғақтайды. Сондықтан да жергілікті халық Ақбауырды киелі орын санап, «көкті бақылаған әулиелер мекені» деп құрметтеген. Бүгінде бұл нысан да туристер үшін тартымды бағытқа айналып келеді. Табиғат аясында орналасқан кешенге жету жолдары ретке келтіріліп, жаяу соқпақтар, ақпараттық тақталар қойылуда. Өңір басшылығы Ақбауыр мен осы маңайдағы XVII ғасырдан қалған Абылайкит қорым-монастырьінің туристік әлеуетін арттыру үшін қонақүй және этноауыл инфрақұрылымын дамытуға кіріскенін хабарлады. Ресми мәліметке сүйенсек, алдағы жылдары осы тарихи кешендер жанынан шағын қонақүйлер, киіз үйлі этно-лагерьлер құрылып, жылқы және жаяу туристік маршруттар белгіленбек. Бұл жаңалықтар табиғаты әсем Ұлан өлкесіне ағылар саяхатшы санын одан әрі көбейтетіні сөзсіз. Статистика бойынша, 2024 жылы Ұлан ауданына 20 мыңнан астам турист келгені тіркелген, бұл бұған дейінгі жылмен салыстырғанда едәуір өсім көрсетіп отыр. Туристердің қызығушылығын оятқан басты факторлардың бірі – дәл осы Ақбауыр сынды киелі жерлерді қамтитын жаңа мәдени-танымдық маршруттардың іске қосылуы. Ендеше, ертеден жеткен құпиясы мол Ақбауыр кешені де ұлттың рухани жаңғыру жолында өз үлесін қосып, тарих пен туризм тоғысқан тағылымды мекенге айналып келеді.
Бекет ата мен Сарайшық
Бекет ата жерасты мешіті – руханият және архитектура жауһары. Маңғыстау өлкесі – «362 әулие мекені» атанған, руханиятқа бай аймақ. Осы өңірдегі ең қасиетті орынның бірі – Үстірттің батыс шатқалындағы Оғыланды жерасты мешіті, яғни әйгілі Бекет ата мешіті. XVIII ғасырдың соңында қазақтың діни ағартушысы, әулие Бекет Мырзағұлұлы өз қолымен ойып салған бұл мешіт – әрі ғибадатхана, әрі медресе, әрі әзіз атаның мәңгілік тыныстаған жері. Маңғыстаудың бұрқыраған аптабында жол азабын тартып жетсеңіз де, Бекет атаның есімін естігенде ел жүрегіне жылу жүгіретіні тегін емес. Халық әлі күнге дейін ауырғанға шипа, қиналғанға медет сұрап, Пір Бекеттің аруағын құрмет тұтады. Жыл он екі ай бойы Бекет ата мешітінде зияратшының қарасы үзілмейді – тек еліміздің түкпір-түкпірінен емес, шет мемлекеттерден де туристер бұл ғажайып жер асты сәулет туындысын өз көздерімен көруге келеді. Оғыландыдағы кешеннің бүгінгі келбеті өткен ғасырлардан мүлдем өзгеше. Кеңес өкіметі тұсындағы тоқыраудан кейін Тәуелсіздік жылдары киелі орын қайта жаңғырды: үстірттегі мешітке апаратын тау соқпағы арнайы баспалдақтармен бекітіліп, жолы қиын жартасқа темір тіреуіштер мен тұтқалар орнатылды. Зияратшылар түнеп, демалатын жоғарғы тұрақта үлкен зияратшы кешені – қонақүй, асхана, шағын мұражай және қашықтан менмұндалап көрінетін ақ күмбезді белгітастар салынды. Жоғары кешеннен төмендегі мешітке дейін ирелеңдеген жалғыз аяқ жол толықтай ретке келтірілген, қажетті қауіпсіздік шаралары қарастырылған. Мұның бәрі жыл санап артып отырған келушілер легіне жайлы жағдай жасау үшін істелгені анық. Зерттеушілердің айтуынша, бүгінде Бекет ата кешені – бүкіл Қазақстан мен шетел жұртшылығы арасында аса танымал діни-мәдени туристік нысанға айналған. Бұл, ең алдымен, әулие Бекет атаның есімімен және теңдессіз табиғи-ландшафттық ерекшелігімен байланысты. Күн сайын жүздеген адам қасиетті мекеннің тылсым тынысын сезініп, шипалы дұға тілеп қайтады. Тек мұсылман жұртшылығы ғана емес, өзге мәдениет өкілдері де Бекет атаның жер астындағы ғибадатханасын сәулет өнерінің інжу-маржаны ретінде қызыға тамашалайды. Мешіт ішіндегі төрт бөлменің бірі – Бекет атаның мәңгілік resting орны. Осы құланды шахтада әулие тірісінде шәкірт тәрбиелеп, ем-дом жасап, жұлдыздар қозғалысын бақылаған дейді – кей ғалымдар мешітті шағын обсерватория болған деп топшылайды. Бір жағынан, бұл пікірдің жаны бар: Бекет ата Хиуа медресесінде жағырапия, астрономия және медицина ғылымдарын терең меңгергенін жазба деректер растайды. Демек, Үстірттің қолайлы нүктесінде орналасқан жерасты мешіттен аспан денелерін зерттеу де мүмкін болған сыңайлы. Осындай көпқырлы ғажайып мұра – Бекет ата мешіті – халқымыздың рухани қазынасының бір бөлшегі ретінде келер ұрпаққа қызмет ете бермек. Зиярат етуші немесе турист болсын, бұл мекенге аяқ басқан жан Алланың нұры мен ата-баба рухының шапағатын сезініп, жүрегінде иман мен ұлтжандылықтың алауын маздатып қайтары сөзсіз.
Сарайшық – хан ордалы астана, мұражай-қорық һәм туристік орталық. Қазақ даласының батысы да түркі-ислам өркениетінің тал бесігі болған өңірлерге бай. Соның бірі – Жайық өзені бойындағы көне Сарайшық қалашығының орны. Сарайшық алтынордалық дәуірде (XIII–XVI ғғ.) Еуразияға танылған ірі қала, кезінде Ноғай ордасы мен Қазақ хандығының да саяси-экономикалық орталығы қызметін атқарған. Қала топырағы талай тарихи тұлғалардың табаны тиген қасиетті мекен. Шежірелерге сенсек, Сарайшықта Қазақ хандарының атасы саналатын Жошы ұрпақтары мен Алтын Орда билеушілері – жалпы жеті бірдей хан жерленген деседі. Олардың қатарында Мөңке-Темір мен Тоқтақиядан бастап Қазақ ханы Қасым ханға дейінгі әйгілі тұлғалар бар. Бүгінде жұртшылық сол алыптар мәңгілік дамыл тапқан жерге тәу етіп, тағзым етеді. Атырау қаласынан 50 шақырым жердегі ежелгі Сарайшықтың орны мемлекет қорғауына алынған. 1999 жылы бұл жерде «Хан Ордалы Сарайшық» атты мемориалдық кешен ашылып, хан моласына белгі ретінде жеті құлпытас орнатылды. Кешен құрамына ауқымды қазба аумағы, шағын музей және мемориалдық белгілер кіреді. Сарайшықтың тарихи маңызын жас ұрпаққа насихаттау жұмыстары соңғы жылдары тың серпін алды – археологиялық зерттеулер жаңғыртылып, табылған жәдігерлер негізінде заманауи музейлік экспозициялар жасақталуда. Сарайшық мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы жанынан ашық аспан астындағы музей ашу жоспары қолға алынып, ортағасырлық қаланың бір бөлігін қалпына келтіру басталды. Қаланың қақпасынан бастап, тұрғын үйлер мен өндіріс орындарының орны туристер тамашалайтын этноауыл үлгісінде жаңғыртылмақ. Мұндай бастамалар қазірдің өзінде өз жемісін беруде. Ресми дерекке сәйкес, тек 2025 жылдың басынан бергі бірнеше айдың ішінде Сарайшық қорық-мұражайына 23 мыңнан астам саяхатшы ат басын бұрған. Бұл – батыс өңіріндегі тарихи туризмнің қанат жайғанын көрсететін әсерлі көрсеткіш. Келушілерді еліктірген басты себептің бірі – соңғы кезде ұйымдастырылып жүрген «Сарайшық күндері» сынды мәдени шаралар, қалашық орнында өткізілетін ашық экскурсиялар мен реконструкцияланған көріністер. Оған қоса, Жайық өзенінің арнасын бекемдеп, шайылып жатқан жағалауды қорғау жұмыстары да қарқынды жүріп жатыр. Өзен жағасына арнайы бөгет салынып, 1,5 шақырым жерге бетон қабырға тұрғызылғаны туралы ақпарат тарады – мұның бәрі баға жетпес тарихи мұраны табиғат апатынан сақтау үшін жасалған шаралар. Қазіргі Сарайшық – өткен мен бүгінді жалғаған тірі тарих алаңы. Мұнда келген адам қазақ даласының алтын дәуірін көз алдына елестетіп, атақты хандардың аңсаған бірлігін сезінеді. Жергілікті мектеп оқушыларынан бастап шетелдік туристерге дейін бұл орыннан үлкен тағылым алып қайтады. Ортағасырлық қала жұртының құпиясы әлі де толық ашылған жоқ, әрбір жаңа қазба – тың жаңалық. Сондықтан Сарайшық алдағы уақытта да ұлттық бірегейлікті нығайтар рухани орталық, әрі халықаралық деңгейдегі туризм нүктесі ретінде дами бермек.
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мен Отырар
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – түркі әлемінің рухани тәуеп орны. Оңтүстік өңір десе алдымен ойға оралатыны – Түркістан қаласындағы асқақ күмбезді Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. XIV ғасырдың соңында Әмір Темір салдырған бұл алып архитектуралық ансамбль Орта Азиядағы ең көрнекті ескерткіштердің бірі саналады. Қожа Ахмет Ясауи – түркі жұртының рухани ұстазы, сопылық поэзияның негізін салушы әулие. Оның мавзолейі ғасырлар бойы күллі Орталық Азия мұсылмандарының тәуеп ететін қасиетті мекеніне айналған. Қазақ хандары да Ясауи бабаға тәу етіп, осы жерде ақыл сұраған, тіпті кейбір хандар мен сұлтандар осы кесене іргесіне жерленген. Бүгінде Түркістан қаласы Қазақстанның рухани астанасы мәртебесіне ие. 2018 жылы Түркістан облысы құрылып, Түркістан шаһары қайта жаңғыра бастады. Ясауи кесенесі сол жаңғырудың ядросы іспетті: кесене маңы абаттандырылып, «Әзірет Сұлтан» қорық-музейі аумағында кең көлемді реставрация жүргізілді. Кесененің қабырғалары мен порталдары қалпына келтіріліп, айналасында этнографиялық саябақ, қолөнер шеберлерінің орталығы ашылды. Кесенеге жақын жерде заманауи «Керуен-сарай» туристік кешені салынып, қалаға келушілер саны күрт артты. Мәселен, ресми деректер бойынша 2022 жылы Түркістанға 1,5 миллионнан астам турист келген болса, 2023 жылы бұл көрсеткіш еселеп өсті – арасында шетелдік меймандар үлесі де қомақты. Ясауи кесенесін көру үшін Малайзия, Түркия, Әзірбайжан, Өзбекстан секілді елдерден арнайы турлар ұйымдастырылуда. Кесене ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгендіктен, халықаралық деңгейдегі қызығушылық өте жоғары. Бұл киелі орынның ұлттық бірегейлікке қосар үлесі орасан: қазақ халқының исламдық руханияты, архитектуралық талғамы, мәдени жетістігі осы күмбез астында тоғысқан. Түркістан «Түркі әлемінің бесігі» деген атқа лайық қала қайта түледі . Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – рухани туризмнің темірқазығы ғана емес, ел бірлігінің, ұлттық жаңғырудың символы іспетті. Бұл алып кешенді аралаған әрбір қазақ өзінің тарихына деген мақтаныш сезіміне бөленіп, жүрегіне имандылық нұрын ұялатып қайтары анық.
Отырар – өркениет ошақтарының ордасы. Оңтүстік Қазақстанның тағы бір теңдессіз жәдігері – Отырар қалашығының орны. Арыс өзені Сырдарияға құяр тұста, қазіргі Түркістан облысы Отырар ауданында орналасқан бұл көне шаһар мыңжылдық тарихымен мәшһүр. Отырар – бір кезде әлемнің екінші ұстазы атанған Әбу Насыр әл-Фарабиді дүниеге әкелген ғылым-білім орталығы, Ұлы Жібек жолының бойындағы сауда-қолөнер ошағы болған. XIII ғасырда моңғол шапқыншылығына қарсы қайсарлықпен шайқасқан Қайырхан билеушінің ерлігі де Отырар атымен байланысты. Осындай талай тарихтың куәсі болған қаланың орны бүгінде Қазақстанның ең маңызды археологиялық қорықтарының бірі саналады. Тәуелсіздік кезеңінде Отырарды зерттеу, қалпына келтіру жұмыстары жаңа қарқын алды. Қалашық орнында кең көлемді қазба жүргізіліп, көне мешіттердің, моншалардың, қыш ыдыс шығаратын шеберханалардың орындары аршылды. Табылған мыңдаған жәдігерлер облыстық музейлерге тапсырылып, бір бөлігі Отырардағы музейге қойылды. 2019 жылы «Отырар қалашығын қорғау периметрі» жобасы жүзеге асып, нысанның айналасы қоршалып, туристік инфрақұрылым дамыды. Қазір Отырарға апаратын жол бойында ақпараттық тақтайшалар орнатылған, қала орнына жақын маңда визит-орталық жұмыс істейді. Сондай-ақ, туристер үшін арнайы соқпақ жолдар төселіп, көлеңкелік шатырлар мен демалуға арналған орындықтар қойылған. Отырар туралы аңыз-әңгімелер мен деректерді қоса ұсынатын аудиогид қызметі де іске қосылған көрінеді. Бұл жаңашылдықтар жергілікті және шетелдік туристерге көне қаланы өз бетінше аралап көруге қолайлылық туғызады. Көршілес орналасқан Арыстан баб кесенесімен біріктірілген туристік маршрут та өте танымал – зиярат етушілер әуелі Арыстан баб әулие мазарына тәу етіп, содан соң шәкірттердің ұстазы Ясауиге жол тартпас бұрын Отырарға соғып, тарихпен танысады. Отырар алқабының өркендеуіне мемлекет ерекше мән беріп отыр: «Көне Отырардың келбетін жаңғырту – ұлт үшін маңызды» деген ұстаныммен 2022 жылы арнайы реставрациялау бағдарламасы басталды. Болашақта Отырар қалашығын ашық аспан астындағы археологиялық саябаққа айналдыру жоспарлануда. Бұл жоба іске асса, Отырар аймағы өңірлік туризмнің ірі орталығына, жастарды тарихқа баулитын ашық музейге айналары анық. Қалай десек те, Отырар – қазақ даласының әлемдік өркениетке қосқан үлесінің бір дәлелі. Бұл қазыналы қалашықты аралаған жан халқымыздың ғылым мен мәдениеттегі терең тамырларына тағы бір мәрте көз жеткізіп, бойын ұлттық мақтаныш кернейтіні сөзсіз.
Қарасай-Ағынтай кешені мен Қоңыр әулие үңгірі
Қарасай-Ағынтай батырлар кешені – ерлік пен бірліктің символы. Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданы жерінде, Ұлытау мен Көкше өңірлерінің тоғысында, қазақтың екі даңқты батырына арналған Қарасай-Ағынтай мемориалдық кешені бой көтерген. XVII ғасырда жоңғар шапқыншылығы кезінде Әз-Есім хан мен Жәңгір ханның туы астында ел қорғаған қос қандас – Ұлы жүздің Қарасай батыры мен Орта жүздің Ағынтай батыры – тек майдандас серіктер ғана емес, бірін-бірі қадірлеген кәміл достар болған деседі. Ел аузындағы әңгіме бойынша, екеуі өмірлерінің соңына дейін бірге соғысып, бір мезетте дүние салыпты. Батырлардың сүйегі Солтүстік өңірдегі Құлшынбай төбесіне қатар жерленген. Тағылымды достық пен тұтастықтың үлгісіндей бұл төбе уақыт өте келе қасиетті орынға айналды. 1990 жылдардың соңында тәуелсіз еліміз өткенін түгендей бастаған шақта, 1999 жылы қос батырдың жатқан биік төбесі басына еңселі мемориалдық кешен тұрғызылды. Кешен сәулеті өте ерекше: төбе үстінде қиыршық тастар аралас топырақпен көмкерілген қос күмбезді кесене бой түзеген. Биіктігі 16 метрлік қос мұнараны ортасынан шағын мешіт ғимараты жалғап тұр – бұл құрылым ел бірлігінің көркем символикасы іспетті. Жыл өткен сайын Қарасай-Ағынтай кешені алыс-жақыннан келушілерді өзіне тартып, Солтүстік Қазақстандағы ұлттық пантеонға айналып келеді. Жалпыұлттық қасиетті нысандар тізіміне енген бұл мемориалға зиярат етушілер легі жылдан-жылға артып отырғаны байқалады. Әсіресе жаз айларында Қазақстанның түкпір-түкпірінен отбасыларын ерте келген жұртшылық қос батырдың рухына тағзым етіп, құран бағыштайды. Жас жұбайлар да некелерін қиған соң осы кесенеге арнайы келіп, бата алып кетуді дәстүрге айналдырған. Мұнда қонақтарға арналған шағын мейманхана да жұмыс істейді – яғни алыстан келген ағайын түнеп, тынығып шығуына жағдай жасалған. Мемлекет тарапынан да кешенге ұдайы көңіл бөлініп отыр: 2018 жылы кесененің шатыры толық жаңартылып, екі мазардың сырты жаңадан қапталды, айналасы гранит тас төсеніштермен абаттандырылды. Қасиетті орындарға апаратын 43 шақырым жол жөнделіп, ауылдан кешенге дейінгі жол бойына бағыттау белгілері қойылды. Бұл инфрақұрылымдық қолдау киелі мекеннің қолжетімділігін арттырып, туристерге де, зияратшыларға да қолайлы жағдай жасады. Нәтижесінде, қазіргі таңда Қарасай-Ағынтай мемориалы – Солтүстік өңірдегі патриоттық тәрбиенің маңызды нүктесіне айналды. Мұнда мектеп оқушылары мен жастар экспедициялары жиі келіп, тарих сабақтарын өткізіп тұрады. Екі батырдың мәңгілік достығы мен ерлігі ұрпақтарға өнеге болып қала бермек. Қарасай мен Ағынтай кешеніне тәу еткен әрбір азамат қазақтың «бірлік түбі – тірлік» деген қанатты сөзінің мәнін жан жүрегімен түсініп, елдіктің қадірін тереңірек сезінері сөзсіз.
Қоңыр әулие үңгірі – табиғат пен тылсым тоғысқан орын. Солтүстік аймақтың тағы бір киелі мекені – Қоңыр әулие үңгірі. Елімізде бұл атаумен белгілі бірнеше үңгір бар болса, соның ең танымалы – Баянауыл ұлттық паркі аумағындағы Қоңыр әулие үңгірі. Павлодар облысының Баянауыл өңірінде, Жасыбай көліне жақын орналасқан бұл үңгір ертеден бері жұртшылық тәу етіп, шипа іздейтін қасиетті жер саналады. Үңгірдің геологиялық құрылымы да қызық: гранитті тау жынысындағы жарықшақтардан пайда болған қуыс ұзындығы ~30 метрге созылып, ішіндегі биіктігі 5-7 метрлік табиғи залмен аяқталады. Үңгір түкпірінде мөлдір су жиналатын шағын тұзды көлшік бар – халық оны қасиетті су деп қастерлейді. Аңыз бойынша, бұл үңгір Нұх пайғамбар заманындағы топан су кезінде аман қалған әулиелердің бірінің тұрақ мекені деседі. Содан бері бұл тастан қашалған үңгір мың түрлі тылсымға куә болған киелі орынға айналған. Жергілікті ел оны «Әулиетас үңгірі» деп те атайды, себебі осында тілеген тілектер қабыл болады деп сенеді. Әсіресе, сәби сүйе алмай жүргендер мен дертіне шипа іздеген жандар үңгір ішіндегі суға шомылып, Алладан медет сұрауға ағылып жатады. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы сынды ғұламалар да бұл жердің қасиетін жазып қалдырған – ол кісі Қоңыр әулиені «әулиелердің Алладан пәрмен сұрайтын жері» деп сипаттапты. Баянауылдың көз тартар биік шың-құздарының арасындағы қияда орналасқан үңгірге жету оңай емес. Осыны ескерген ұлттық парк қызметкерлері соңғы жылдары тік жартастарға темір баспалдақтар орнатып, қауіпсіз соқпақ жол салған екен. Шырақшылар әулеті үңгірді көздің қарашығындай күтімге алған – Алтынбек Құрманов есімді шырақшы бұл қызметті бабаларынан бері сегізінші буын өкіл ретінде жалғастырып келеді. Үңгір аумағы Баянауыл ұлттық табиғи паркіне тиесілі болғандықтан, мұнда ірі құрылыс жүргізуге рұқсат жоқ. Дегенмен, соңғы жылдары келушілер саны артып келе жатқандықтан, экологтар мен басшылық туризмді табиғатқа зиянын тигізбей дамыту жолдарын қарастыруда. Қазіргі қолда бар инфрақұрылым – автотұрақ, бағыт көрсеткіштер, жайластырылған баспалдақ соқпақ және ақпараттық стендтер ғана. Сонысына қарамастан, Қоңыр әулие үңгіріне тәу етушілер легі толастаған емес. Жаз мезгілінде күн сайын жүздеген адам келіп-кетеді деуге болады. Алты алашқа аты мәлім бұл орын Баянауылдағы экотуризмнің визит картасына айналған десек артық емес. Туристер таңғажайып табиғат көріністерін тамашалап қана қоймай, халқымыздың наным-сенімдерімен де танысып қайтады. Үңгірдің ішінде шам жағып, тас қабырғаға тиын қыстырып кету – ежелден келе жатқан дәстүр, бұл да бір тілектің қабыл болуының символы саналады. Қоңыр әулие үңгірінің емдік құдыретіне шетелдік саяхатшылар да қызығушылық танытуда: соңғы кездері Ресей, Қытай, тіпті Еуропадан келген туристер де қасиетті судан дәм татып кетіп жүр. Әлбетте, мұндай орындар тек емдік мақсаттағы туризм ғана емес, жалпы сол өңірдің мәдениеті мен табиғатын тануға үлкен сеп. Сол себепті аталған нысанды да «Қазақстанның киелі жерлері» картасына енгізу ұсынылғаны белгілі. Қорыта айтқанда, Солтүстік пен Сарыарқаның шекарасында орналасқан Қоңыр әулие үңгірі – табиғат пен тылсым руханият тоғысқан ерекше мекен. Мұнда келген әр адам таңғажайып әсер алып, көңіліндегі сенімін нығайтып, жан дүниесін тазарып қайтары анық.
Орталық өңірлердің киелі ұлы мұралары
Жошы хан кесенесі – далалық мемлекетшіліктің ақиқаты. Қазақ хандарының ұлы тарихы мен шежіресі Сарыарқаның төсіндегі Ұлытау атымен тығыз байланысты. Ұлытау – ұлылардың тауында талай хан орда тігіп, ел тағдыры шешілген мекен. Осы өңірдегі ең маңызды киелі нысан – XIII ғасырда өмір сүрген Шыңғысханның үлкен ұлы, Алтын Орда жұртының негізін қалаған Жошы ханның кесенесі. Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жер, Қаракеңгір өзенінің бойында орналасқан бұл кесене ғасырлар бойы халқымыздың тарихи жадында айрықша орын алды. Жошының аң аулап жүріп қаза тапқаны туралы аңыз қазақ арасында кең тараған; содан болар, ұлы ханның мәңгі тыныстаған жерін қазақтар әулие тұтып, басына түнеп, дұға бағыштайтын дәстүр болған. Кеңес кезеңінде кесене қараусыз қалып, біршама бүлінсе де, тәуелсіздік келе бұл нысан қайта жаңғыртылды. 1990 жылдардан бастап Ұлытау экспедициялары жүзеге асып, кесене жанында археологиялық зерттеулер жүргізілді. 2019 жылы Алтын Орданың 750 жылдық мерейтойы қарсаңында мемлекет деңгейінде ауқымды жоба қолға алынды: Жошы хан кесенесінің төңірегінде заманауи тарихи-мәдени кешен салу басталды. Ескі кесененің өзі мұқият қалпына келтіріліп, оған зиярат ететін арнайы жолдар мен орындар жасалды. Ал кесененің іргесінде жаңа музей ғимараты, қонақүй және намаз оқитын зал бой көтерді. 2021 жылы бұл кешен толық аяқталып, халық игілігіне берілді. Бүгінде Жошы кесенесі алыстан менмұндалайтын еңселі архитектуралық ансамбльге айналды – ауласында биіктігі 5 метрлік Жошы ханның еңселі мүсіні орнатылған, қасында хан ордасының макеті мен этноауыл келбеті бейнеленген нысандар бар. Кесенеге апаратын 30 шақырым жол асфальттанып, мемлекеттік бюджеттен 700 млн теңге бөлініп, инфрақұрылым толық жаңартылған болатын. Солардың арқасында енді кез келген маусымда туристер Жошы хан тарихи кешеніне қиналмай жете алады – кешен жыл он екі ай бойы үздіксіз жұмыс істейді. Жаңадан ашылған музейде Алтын Орда дәуірінің экспозициялары, қазақ хандарының шежіресі, Жошы әулетінен тараған тұлғалар туралы деректер интерактивті форматта ұсынылған. Ұлытаудағы бұл жаңалық ел ішіндегі туристік қызығушылықты күрт өсірді: қазірдің өзінде Жошы хан кесенесіне келушілер саны жылына бірнеше мыңнан асып отыр, ал ұйымдасқан туристік турлар қатары көбейе түсуде. 2022 жылы мұнда тұңғыш рет халықаралық «Жошы ұлысы» симпозиумы өтіп, оған шетелден ғалымдар қатысып, кесене маңы ғылыми-танымдық орталыққа айналды. Ұлытау өңіріне ерекше мәртебе беріліп, 2022 жылы жеке облыс болып құрылуы да бұл аймаққа инвесторлар назарын аударды. Жошы хан кесенесі енді тек рухани мәнімен ғана емес, өңірдің экономикалық дамуына әсер ететін туристік діңгекке айналып отыр. Қасиетті нысанның қасында жергілікті кәсіпкерлер киіз үйлі этно-ауыл тігіп, қолөнер және ұлттық тағамдар қызметін ұсынуда – мұның бәрі ауыл тұрғындарының табысын арттырып, шағын бизнеске жан бітірген. Осылайша, ұлы хандардың атамекені болған Ұлытау бүгінгі жаңғыру заманында да ұлттық бірегейліктің қайнар көздерінің бірі болып отыр: «Жошы ханның мұрасы – Қазақ мемлекетінің түп негізі» деген ойды әрбір келуші көкейіне түйіп аттанады.
Алаша хан кесенесі – аңыз бен тарих тоғысқан орда. Сарыарқа төсіндегі тағы бір таңғажайып ескерткіш – Алаша хан кесенесі. Бұл кесене Қарағанды облысының Ұлытау ауданында, Жезқазғаннан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 40-50 шақырым жерде, Қаракеңгір өзенінің аңғарын бойлай орналасқан. Алаша хан – қазақтың арғы ата-тегі туралы аңыздарда жиі аталатын бейне, үш жүздің басын қосқан байырғы хан ретінде сипатталады. Әлбетте, бұл дерек аңыздық сипатқа ие болғанымен, Ұлытау жеріндегі Алаша хан мазары XIV–XV ғасырлардан жеткен архитектуралық ғажап екені даусыз. Кесене күйдірілген қызыл кірпіштен тұрғызылған, биіктігі 10-15 метрге жуық, күмбезді құрылыс. Оның сәндік өрнектері мен кірпіш қалау техникасы ортағасырлық Орта Азия сәулет өнерінің озық үлгілеріне ұқсас, бірақ өзіндік ерекшелігімен дараланады. Ғалымдар кесенені шамамен алтынордалық кезеңге немесе Қазақ хандығы қалыптаса бастаған тұсқа жатқызады (кей деректерде XV ғасыр делінеді). Ең қызығы – кесене нақты кімге арналғаны туралы жазба дерек жоқ, халық жадында ол Алаша хан есімімен сақталған. Осыған орай, бұл кесене де халық санасында киелі саналып, талай заман зиярат орны болған. Кеңестік заманда Алаша хан кесенесі ғылыми тұрғыда зерттеліп, жанындағы қабірлер қазылды. Ал 2018-2020 жылдары кесене қайта жөндеуден өтіп, айналасы туристер үшін қолайландырылды. «Ұлытау» республикалық тарихи-мәдени қорық-музейі Алаша хан кесенесін өз қарауына алып, тұрақты күтім жасап отыр. Кесенеге апаратын жол жақсарды, Жошы кесенесіне барар жолмен түйісетін бағыттары белгіленді. Туристер үшін жолсілтеме тақтайшалар орнатылып, кесене жанында шағын демалыс алаңы ретке келтірілді. 2019 жылы Ұлытау өңірінде өткен туристік форумда Алаша хан кесенесін туристік орталықтардың біріне айналдыру керегі айтылып, кейін мұнда «Ұлытау» сапар орталығы ашылды. Сол орталықта өңірдің барлық киелі нысандары туралы мағлұмат беретін көрме-залдар жұмыс істейді. Келушілер Алаша хан кесенесі туралы деректерді, аңыздарды сол жерден оқып, сосын жолбасшының көмегімен нысанды аралайды. Алаша хан мазары – тек тас құрылыс емес, ол қазақ мемлекеттілігінің символдық тұғыры дер едік. Тіпті халық арасында «қазақ хандары Алаша ханнан тарайды» деген ұғым бар, демек бұл кесене ұлттық бірліктің, ортақ түп-тамырымыздың белгісі іспетті. Ел ішінде айтылатын бір аңызда Алаша ханның үш ұлы болыпты, олар үш жүздің негізін қалапты дейді – осы тәмсілдің өзі қазақтың тұтастығын мегзейтіндей. Ұлытау баурайында қатар орналасқан Жошы хан, Алаша хан кесенелері және басқа да көне қорымдар (мысалы, әйгілі Домбауыл кесенесі) – бәрі қосылып, тұтас бір мемориалдық ансамбль құрайды. Ұлт ұясы аталған Ұлытау өлкесі осылайша тарихи туризмнің темірқазығына айналып отыр. 2022 жылы Президент Қ.Тоқаевтың Жарлығымен құрылған жаңа Ұлытау облысы бұл жұмыстарды одан әрі жандандыра түсті. Қазірдің өзінде Ұлытау аймағына келетін туристер саны жылына ондаған мыңға жетіп отыр, олардың ішінде шетелдік саяхатшылар үлесі де айтарлықтай. Бұл – орталық аймақтағы киелі жерлердің тек рухани емес, экономикалық тұрғыдан да тиімді ресурсқа айналғанының көрсеткіші.
Алаша хан кесенесіне бас сұққан жан қайтар жолында қазақ елін біріктіру жолында тер төккен хандар мен батырларды еске алып, «мына кең дала – баршамызға ортақ бабалар мұрасы» деген пайыммен ұлтжандылық сезіміне бөленері хақ. Орталық Қазақстанның сайын даласында қарапайым кірпіштен қаланған осынау кесене халқымыздың бірлігінің, тәуелсіздігінің символындай мәңгі бой түзей бермек.
Ұлы дала рухы – ұрпаққа аманат
Қазақ жерінің қай қиырына барсақ та, қадіріне жеткен жанға сыр шертетін киелі орындар кездеседі. Бұл мақалада әр өңірден мысал келтіре отырып, солардың тек өткеннің қалдығы емес, бүгінгі тірі тарихымыз әрі экономикалық дамуға серпін берер ресурс екенін байыптадық. Шығыстағы Берел мен Ақбауырдан бастап, батыстағы Бекет ата мен Сарайшыққа, оңтүстіктегі Түркістан мен Отырарға, солтүстіктегі Қарасай-Ағынтай мен Баянауыл үңгіріне, орталықтағы Ұлытау мұраларына дейін – әрбір нысан өз ерекшелігімен қымбат. Бұл киелі жерлер жұртымыздың ұлттық бірегейлігін қалыптастыратын құндылықтар қазынасы десек, артық емес. Себебі әрбір қазақ баласы осы тарихи мекендермен мақтана алады, олардың тағылымы арқылы отаншылдық рухын шыңдайды.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері ұлттық мұралар жаңғырып, халық игілігіне жарауда. Мемлекет басшыларының қолдауымен жүзеге асқан «Мәдени мұра», «Рухани жаңғыру» бағдарламалары аясында сансыз кесене, қалашық, ескерткіштер жаңартылды. Соның нәтижесінде туризм саласы да жаңа тыныс алып отыр – киелі жерлерге сапарлау, тарихи-танымдық турлар ұйымдастыру үрдіске айналды. Мысалы, жоғарыда айтылған Жошы хан, Бекет ата, Ясауи кесенелері жанынан заманауи сапар-орталықтарының ашылуы – туризм инфрақұрылымының дамуына үлкен үлес. Бұл өз кезегінде жергілікті кәсіпкерлікті өркендетіп, жұртшылықтың табыс көзіне айналып келеді. Киелі нысандар маңындағы жолдар жөнделіп, қонақүйлер, кемпингтер, этноауылдар бой көтеруде. Мұның бәрі ішкі және сыртқы мәдени туризмді халқымыздың қастерлі мұраларына сүйене отырып дамыту» мақсатының орындалып келе жатқанын көрсетеді.
Жалпы, ұлттың ұлы мұраты – өткеннен өнеге алып, болашаққа нық қадам басу. Киелі жерлеріміз – бабалар аманатының материалдық көрінісі ғана емес, олардың рухани өсиетінің шырақшысы. Сондықтан әр қазақ баласы туған жерінің тарихын, қасиетті мекендердің қадір-қасиетін терең білуі тиіс. Бұл – ұрпақтар сабақтастығының кепілі. Мектептерде «Өлкетану» сабақтары енгізіліп, оқушыларымыз өз өлкесіндегі киелі орындарға экскурсия жасап жүргені құптарлық іс. Сол арқылы өскелең ұрпақтың туған елге деген сүйіспеншілігі артып, жүрегінде отансүйгіштік рух берік орнығады.
Үндесу: Ұлы даланың әрбір тасы бізге құнды, әрбір көшесі бізге тарих. Ендеше, еліміздегі осы киелі жерлерге мүмкіндігінше саяхат жасап, ата-баба рухына тағзым ету – әрқайсымыздың парызымыз. Сол сапарлардан алған әсер болашаққа деген сенімімізді күшейтіп, туған жерге деген махаббатымызды тереңдетері сөзсіз. Ұлы дала киелі жерлері – ұлттық бірегейлігіміздің мәңгілік қайнар көзі. Еліміздің осындай қазыналы орындарын көздің қарашығындай сақтау, дәріптеу және дамыту – бүгінгі буынның қасиетті борышы, ал оны келер ұрпаққа жеткізу – ең асыл аманат. Ұлы дала рухы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, асқақтай бергей!
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
