Студент пен жасанды интеллект: сабаққа дайындалудың заманауи тәсілі
Қазіргі заманда смартфонмен компьютер студенттің күнделікті өміріне сіңіп, білім алудағы дәстүрлі әдістерді толықтырып отыр. Соңғы жылдары жасанды интеллект құралдары студенттердің тұрмысы мен оқуына белсенді араласа бастады. Мысалы, Quizlet компаниясының 2025 жылғы сауалнамасына сәйкес, мектеп оқушылары мен колледж студенттері мен мұғалімдердің 85%-ы оқу процесінде жасанды интеллекттен көмек алатынын айтқан (2024 жылы бұл көрсеткіш 66% болған). Қазақстанда да жағдай ұқсас: Шымкенттегі Политехникалық колледжі оқыту процесіне AI технологияларын енгізіп, студенттерге жаңа мүмкіндіктер ұсынатынын жазған еді. Бұл өзгерістер емтиханға дайындалу тәсілдерін де өзгертіп, оқу материалын өңдеу мен жаттығуды автоматтандыруға жол ашты.
ChatGPT және Google Bard
ChatGPT – OpenAI әзірлеген ірі тілдік модель негізіндегі чат-бот. Ол білім алушының сұрауына қажетті ақпарат іздеп, түсініктемелер мен түсіндірулер береді. Олар ChatGPT-ге сұрақ қойып, мазмұнды қысқаша қорытып беруін, жаңа тақырыпты түсіндіруін немесе тіпті тақырып бойынша жаттығулар дайындауын сұрай алады. Google Bard – Google компаниясының жасанды интеллект негізіндегі чат-боты, 2025 жылы мамырда бета-нұсқада іске қосылған және қазіргі уақытта тегін пайдалануға берілген. Bard та мәтінді адам тәрізді түсінікті жауаптармен жазуға қабілетті. Екі құрал да интернеттен іздеу талап етпей, тікелей әртүрлі тақырыпқа жауап беруге бейімделген, сондықтан сабақ материалын қайталау кезінде пайдалы көмекші бола алады.
Алайда осындай «ақылды» құралдарды қолданудың да шектеулері бар. Кейбір зерттеулер ChatGPT-ті практикалық тапсырмада пайдаланған кезде оқудың нәтижесінің төмендегенін көрсеткен. Мысалы, Пенсильвания университетінің ғалымдары жүргізген экспериментте математика есептерін ChatGPT көмегімен жасаған топ практикада 48% көп дұрыс жауап алса да, кейінгі тестте 17% нашар нәтиже көрсеткен. Зерттеушілердің пікірінше, ChatGPT 50% жағдайда ғана дұрыс жауап беріп, шешу мысалдарын көрсеткенде жиі қателескен (шамамен 42% қате бар), сондықтан білім алушының тақырыпты толығымен меңгеруіне кедергі келтіруі мүмкін.
Grammarly мен Notion AI
Сөзді және жазбаша жұмысты түзету құралдары да кең қолданыс тапты. Мысалы, Grammarly – ағылшын тіліндегі мәтінді грамматикалық және стилистикалық тұрғыдан тексеретін платформа. Grammarly өз қызметін «миллиондаған студент пен мыңдаған оқу орны сенетін құрал» деп сипаттайды. Бұл сервис эссе, есеп немесе жоба жазатын студенттерге грамматиканы түзету, сөз тіркесін байыту мен құрылымын жетілдіру бойынша кеңес береді. Жақында Grammarly-дің AI Chat және «Grade prediction» сияқты жаңа функциялары пайда болды. Сондай-ақ, Grammarly мәтіндегі жасанды интеллектпен жасалған мазмұнды анықтауға арналған Authorship функциясын әзірлеген – ол мәтінді қайдан алынғанын белгілеп, студенттің жұмысының қаншалықты өзінікі екенін көрсетуге көмектеседі.
Notion AI – танымал жазбалар мен жоспар құруға арналған Notion платформасының ақылды көмекшісі. Ол білім алушыларға оқу материалдарын жүйелеуге, конспектіні қорытуға, эссе жоспарлауға көмектеседі. Мысалы, Notion AI-да /summarize бұйрығын орындасаңыз, құжатты бірнеше сөйлеммен қысқаша түсіндірме дайындайды. Сонымен қатар, мәтін бөлігін ерекшелеп, оған сұраныс беруге болады. Notion AI сол мәтіннен маңызды тұстарды бөліп алып, негізгі ойды түйіндейді. Бұл құралды студенттер пәндік конспектіні немесе кітап үзіндісін жүктеп, оның негізгі идеясын бірден алуға пайдалануы мүмкін.
Quizlet және Khan Academy
Quizlet – сұрақ-жауап, флэш-карточкалар және жаттығулар құрастыруға арналған танымал платформа. Өткен жылы Quizlet өзінің зерттеуінде жауап бергендердің 85%-ы оқу үшін AI құралдарын пайдаланатынын баяндаған. Пайдаланушылардың көбісі Quizlet-ті ақпаратты қорытуға (56%) және оқу нұсқаулығын жасауға (45%) қолданады. Мысалы, студенттер түрлі тақырып бойынша флэш-карточкалар жасайды, сонымен қатар Quizlet ұсынатын «Learn» режимінде өзекті сұрақтар арқылы қайталап отырады. Quizlet компаниясы өз құралдарын «ай сайын миллиондаған студенттер пайдаланады» дейді.
Khan Academy – ашық білім беру платформасы, ол енді Khanmigo атты AI-репетитор ұсынып отыр. Khanmigo – GPT-4 негізіндегі чат-бот, ол студенттерге жауап беріп қана қоймай, оларды жауапты өздері табуға бағыттайды. Әлемдегі Common Sense Media ұйымы Khanmigo-ны ChatGPT мен Bard-тан жоғары бағалап, 4 жұлдыз беріпті. Мысалы, мұғалім Дани Гвардиола атап өткендей, Khanmigo есептің шешімін қадамдап түсіндіріп, оқушының өзін жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Сіздің назарыңызды аударып, өзіңіз есептеп шығарыңыз деп тапсырма береді.
Басқа AI-құралдар
Perplexity AI – жасанды интеллект негізіндегі іздеу платформасы, ол студенттер сұраған тақырып бойынша ақпаратты қорытып, сенімді сілтемелермен жауап береді. Студенттер сонымен бірге өз ноутбуктарында Notion.ai, Grammarly.com немесе Coursera сияқты сайттарға кіріп, солардың AI-қызметтерін пайдалана алады. Мысалы, Coursera-да қазақстандық студенттер үшін ашық қолдану мүмкіндігі берілген, нәтижесінде жүздеген мың студент сертификат алғаны хабарланды. Мұның бәрі білім алудағы AI-ның кең таралуына мысал бола алады.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Жасанды интеллектті оқу процесінде пайдаланудың көптеген артықшылықтары бар.
Біріншіден, AI құралдары білім алушы деңгейіне қарай тапсырма ұсына алады. Мысалы, адаптивті оқыту жүйелері әлсіз тұстарды тауып, қосымша жаттығулар береді. Бұл емтиханға дайындықты тиімдірек етеді.
Екіншіден, ChatGPT пен Bard сияқты чат-боттар оқушы сұрағы бойынша тез ақпарат тауып, мазмұнды түсінуге көмектеседі. Grammarly мен Notion AI мәтінді тез өңдеуге (грамматиканы түзету, конспект жасау) мүмкіндік береді, осылайша жазбаша жұмысқа кететін уақыт қысқарады.
Үшіншіден, интерактивті AI-репетиторлар (мысалы, Khanmigo) оқушыға тақырыпты қызықты түрде түсіндіріп, араласа әрекеттесуге мүмкіндік береді, бұл оқуға ынтаны арттырады.
Дегенмен AI-ны қолдануда тәуекел ететін тұстары да бар:
Жоғарыда айтылған зерттеу нәтижесі көрсеткендей, ChatGPT терең түсіну қабілетіне кедергі жасап, практикалық дағдыларды төмендетеді. Оқушы дайындалған тақырып бойынша сұрақ қоятын болса да, әдеттегі есептерді дербес шешу қабілеті әлсіреуі мүмкін.
Кейде жасанды интеллект қате жауап береді немесе дереккөзді бұрмалап көрсетуі ықтимал. Сондықтан алынған мәліметті әрдайым мұқият тексеру қажет.
Егер барлық студент AI құралдарына бірдей жүгінсе, олардың барлығы дерлік бірдей материал мен әдістемені пайдаланып қалады. Бұл шығармашылық ойлаудың дамуына кедергі келтіруі мүмкін.
Мұғалімдер мен сарапшылардың көзқарасы
Оқытушылар AI-ны сабақта тиімді пайдаланудың жолын іздеуде. Дүниежүзілік зерттеулер көрсеткендей, мұғалімдердің 68%-ы AI-ны анықтайтын арнайы бағдарламаларды қолданған, ал 63%-ы студенттердің генеративті AI пайдаланып, тапсырмасын орындағанына байланысты жазаланғанын айтқан. Пікір білдірушілер мұғалімдердің үрейіне қарамастан, жалпы жалғандық айтарлықтай өспегенін ескертеді: Стэнфорд зерттеушілері студенттердің алдау көрсеткіші (ескі үрдісте де, қазір де шамамен 60–70% шамасында) өзгермегенін атап өткен.
ISTE+ASCD ұйымының басқарушы директоры Тара Натррасс оқушылармен диалогты «жасанды интеллекттің оқуға көмегі және зияны туралы түсіндіруге» баса назар аудару керектігін жазады. Ол AI-ды «түсініп-үйренуге арналған құрал» ретінде қолдануды алға тартып, үй тапсырмасын жазып, оны өз атымен тапсырма деп көрсету – оқушы білімін бітіріп алуын нашарлататын әрекет екенін ескертеді. Стэнфорд ғалымдары да студенттер тарапынан жасанды интеллектті пайдалану тәжірибесі AI пайдалануды «идея іздеуге» ғана ыңғайлы деп санайды, ал эссені толығымен чат-ботқа жаздыруды дұрыс деп санамайды.
Академиялық адалдық және этика
Қазіргі уақытта жасанды интеллект білімдегі академиялық адалдық бойынша сұрақтар туғызып отыр. Кейбір оқытушылар студенттерді AI құралдарын адал пайдалануға шақырады. Turnitin жүйесінің мәліметтеріне сенсек, тексерілген тапсырмалардың небәрі 10%-ында AI белгілері анықталып, тек 3%-ы бойынша жұмыстың басым бөлігі AI көмегімен жазылған. Бұл көрсеткіштер оқушының AI-мен алдауын бақылау үшін көбірек әдістеме мен тәртіп керек екенін аңғартады. Сонымен бірге, студенттердің көпшілігі AI-ды идеясын ашуға, ақпаратты қорытуға пайдаланғанды қалайды, плагиат үшін пайдалануды қолдамайды.
Жалпы, сарапшылар жасанды интеллектті этикалық тұрғыда қолдануға ерекше көңіл бөлу керектігін айтады. Мектептер мен университеттерде AI сауаттылығын (айлық дағдыларын) үйрету, сынып ішіндегі ережелерді нақты бекіту – маңызды шаралар болып саналады. Шетелдік зерттеу топтары мұғалімдерге AI-ны «ұрлық көзі» деп қатаң қарауға болмайтынын ескертеді, оның орнына технологияны оқыту құралы ретінде қалыптастыру керектігін ұсынады.
Жалпы алғанда, жасанды интеллект студенттердің оқуын жан-жақты қолдаудың жаңа мүмкіндігін ашты. ChatGPT, Bard сияқты тілдік модельдер идеялар жинақтауға, сұрақтарға жедел жауап алуға көмектеседі, ал Grammarly, Notion AI сияқты құралдар жазба жұмыстарын жақсартады. Khanmigo, Quizlet сияқты платформалар студенттерге тест тапсыру мен практикалық дайындыққа жанашыр көмек көрсетеді. Алайда бұл технологияларды абайлап, сын тұрғысынан қолдану керек: AI ұсынған ақпарат әрдайым тексеруді, шығарылған жұмыстың өздік болуын қамтамасыз етуді талап етеді. Оқытушылар мен студенттер диалог жүргізіп, жасанды интеллекттің пайдасын және шектеуін түсініп, оны этикалық жолмен пайдаланған жағдайда ғана шынайы оқу дағдысы арта түседі.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
