Скринингтен не үшін өту керек және оның тиімділігі қандай?
Скрининг – аурудың симптомдары жоқ, белгілі бір жас аралығындағы адамдарды алдын ала медициналық тексеру арқылы ауруды немесе оның қаупін ерте кезеңде анықтауға бағытталған жүйелі шара. Бұл тәсіл ауыр асқыну мен өлім-жітімді төмендетуге мүмкіндік береді. Мысалы, қатерлі ісікті ерте кезеңде анықтаған жағдайда ем нәтижелі болып, бес жылдық өмір сүру деңгейі 90%-ға дейін жетуі мүмкін. Экономикалық тұрғыдан алғанда да скрининг тиімді: ДДҰ деректері бойынша ерте анықталған обырды емдеу кеш анықталғанына қарағанда 2-4 есе арзан. Ерте диагностика жүргізу адамдарды емдеу шығынын азайтып қана қоймай, оларды ұзақ еңбек етуге мүмкіндік береді, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Онкологиялық аурулар бойынша скрининг
Қатерлі ісікке шалдыққан жандарды ерте анықтау үшін скринингтік тексерулер маңызды рөл атқарады. Қазақстанда жоғары таралған сүт безі, жатыр мойны және тоқ ішек обырларын ерте анықтау үшін жоспарлы тексерулер жүргізіледі. Мысалы, 40-70 жас аралығындағы әйелдер екі жыл сайын сүт безі обырына маммографиялық тексеруден өтсе, 30-70 жас аралығындағы әйелдер төрт жылда бір рет жатыр мойны қатерлі ісігін анықтау үшін цитологиялық зерттеуден өтеді. Халықаралық зерттеулер көрсеткендей, жатыр мойны мен тоқ ішек обырын скринингтік тәсілмен ерте анықтау асқыну мен өлім-жітімді айтарлықтай төмендетеді. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдерінде де сүт безі, жатыр мойны және тоқ ішек обырына скрининг жүргізудің тиімді екені мойындалған және ол осы аурулармен күресу жоспарының маңызды бөлігі болып отыр.
Жүрек-қан тамырлары аурулары мен қант диабеті бойынша скрининг
Жүрек-қан тамыр жүйесінің аурулары мен қант диабетін ерте анықтау да халық денсаулығын сақтауда шешуші рөл атқарады. Қазақстанда 40-70 жас аралығындағы ер адамдар мен әйелдерге артериялық гипертония, жүректің ишемиялық ауруы, қант диабеті және глаукоманы анықтау мақсатында жыл сайын тексерулер жүргізіледі. Бұл тексерулер барысында қандағы қысым, холестерин, қант деңгейлері мен дене массасының индекісі бағаланатындықтан, ауру асқынар алдында алдын алу шаралары ұйымдастыруға мүмкіндік туады. Халықаралық сарапшылар да жүрек-қан тамырлық жүйені ерте тексеру стратегиялары шығынды үнемдеуге ықпал ететінін растайды. Ал қант диабеті бойынша қандағы глюкозаны үнемі бақылау диабет ауруын кештеу үрдісін бәсеңдетіп, оның асқынуларының алдын алуға көмектеседі. Мысалы, АҚШ тәжірибесінде диабетті ерте анықтау мен алдын алу шараларының көпшілігі қарапайым QALY бағалау шкаласында тиімділігі жоғары деп есептеледі (бір сапалы өмір жылына шамамен 8-21 мың АҚШ доллары тұрады).
Қазақстандағы скрининг бағдарламаларының жай-күйі мен қолжетімділігі
Қазақстанда скринингтік бағдарламалар 2008 жылы «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы аясында енгізіліп, дамып келеді. Алғашында қан-тамыр ауруларын, сүт безі мен жатыр мойны обырларын анықтауға арналған тексерулер жоспарланған болса, 2011 жылы қант диабеті, глаукома, тоқ ішек обырлары және В/С гепатиттері қосылды. Кейіннен 2012-2016 жылдарға арналған онкологиялық даму бағдарламасы аясында простата, өңеш, асқазан, бауыр обырлары скринингі енгізілді. Скринингтік тексерулер тегін және кепілдендірілген медициналық көмек аясында жүргізіледі. Әкімшілік деңгейде азаматтар өздері тіркелген емханалардан шақырту алу арқылы скринингтен өтеді, ал жұмыс берушілер жұмыс уақытында скринингтен өтуге мүмкіндік беруі міндеттелген.
Мысалы, ер адамдар мен әйелдерді 40-70 жас аралығында жүрек-қан тамырлық қауіпті сипаттайтын көрсеткіштерін (ҚҚ, холестерин, қан қант) тексеру үшін, ал әйелдерді 30-70 жас аралығында жатыр мойны обырына цитологиялық тексеруде өткізу үшін шақырады. Сонымен бірге 50-70 жастағы ерлер мен әйелдер тоқ ішек обырын анықтау үшін жасырын қан анализінен өтеді. Бұл шаралардың барлығы бастапқы медициналық-санитариялық көмек мекемелерінде өтеді және азаматтар үшін барынша қолжетімді.
Қазақстандағы статистика
Қазақстанда скринингтік іс-шаралардың нәтижелері мен ауру статистикасы үнемі мониторингтен өтіп отырады. Мысалы, 2024 жылдың қаңтар-қыркүйек аралығында жүргізілген ірі скринингтік тексерулер аясында 1,7 миллион азамат қамтылып, олардың 120 мыңнан астамында ауру белгісі анықталды. Олардың ішінде артериялық гипертонияға шалдыққандар саны шамамен 100 мың, қант диабеті – 20,2 мың, глаукома 5 мың жағдайды құрады. Осылайша, скринингтік шаралар ауыр асқынулар пайда болғанға дейін қаншама адамның ауруын немесе қаупін анықтауға мүмкіндік бергенін көрсетеді. Сондай-ақ Денсаулық сақтау министрлігі хабарлағандай, 2023 жылдың соңында онкологиялық есепте 218 мыңнан астам адам тұрса, қатерлі ісік нәтижесінде 12 мыңға жуық отандасымыз қайтыс болған. Әр жыл сайын Қазақстанда шамамен 40 мың жаңа қатерлі ісік жағдайы тіркеледі. Қант диабеті бойынша 2000-жылдардың басынан бері республикада диабетпен ауыратындар саны едәуір өсті: 2021 жылдың басында диспансерлік есепте 382 мың адам болса, оның 352 мыңы – II типті диабетпен ауыратындар. Бұл көрсеткіштердің өсуі скринингтік диагностика мен сақтандыру шараларының нәтижесі. Шындығында, ересек қазақстандықтарды қамтыған 60 миллион тексеру барысында 2,5 миллионнан астам ауру жағдайы анықталса, олардың ішінде шамамен 62 мыңы – жаңа қант диабеті жағдайлары.
Халықаралық тәжірибе мен салыстыру
Дамыған елдерде скринингтік бағдарламаларды жүйелі түрде енгізу мен қолданысқа енгізу салдары оң нәтиже беріп келеді. ДДҰ мен ЭЫҰ сияқты ұйымдар скринингті әлемдік денсаулық сақтау мақсатына жетудің маңызды құралы деп қарайды. ЭЫҰ баяндамасына сәйкес, сүт безі, жатыр мойны және тоқ ішек обырларын уақытылы анықтау скринингтік бағдарламалары аурулардың ауыр түрлерін азайтып, өлім-жітімді төмендететін тиімді шара болып табылады. Мысалы, скандинавиялық және Еуропа елдерінде сүт безін тексеру қамту көрсеткіші 80% дейін жетсе, кейбір елдерде ол 25%-ға да жетпейді. Одан бөлек, инсульт пен жүрек-қан тамыр ауруларына арналған ерте диагностика да кеңінен тараған; есеп бойынша скринингтік стратегиялардың басым көпшілігі шығынды үнемдеуге септеседі. Бұл көрсеткіштер сияқты АҚШ пен Еуропадағы зерттеулер де скрининг арқылы ауыр жағдайларды ерте кезеңде анықтау тиімді екенін дәлелдейді. Жалпы, халықаралық тәжірибе скринингтік шаралардың халық денсаулығын жақсартуда және емдік-клиникалық шығындарды азайтуда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.
Скринингтің экономикалық тиімділігі мен пайдасы
Скринингтік бағдарламалар тек денсаулықты сақтаумен шектелмейді, сонымен қатар экономикаға да оң әсер етеді. Әлемдік сарапшылар көрсеткендей, ауруларды ерте анықтау емдеу сапасын жақсартып қана қоймай, емдеу шығындарын күрт азайтады. Мысалы, ерте сатыдағы обырды емдеу кеш сатыдағыға қарағанда 2-4 есе арзан. Бұл қаржы үнемдеп қана қоймай, науқастардың еңбекке қабілетті кезеңін ұзартады. Сондай-ақ жүрек-қан тамыр ауруларының ерте диагностикасы да тиімді стратегиялық қадам болып табылатыны дәлелденген; көптеген скринингтік әдістер, әсіресе жоғары қан қысымы мен холестерин деңгейін анықтау, жүрек-қан тамыр ауруларының асқынуына байланысты шығындарды азайтады. Қазақстан сияқты елдерде осындай шараларды үнемі өткізу денсаулық сақтау жүйесіне түсетін ауыртпалықты төмендетеді әрі болашақта әлеуметтік-экономикалық әлеуетті арттыруға мүмкіндік береді.
Қорытынды мен ұсынымдар
Жалпы алғанда, онкологиялық, жүрек-қан тамырлық аурулар мен қант диабетін ерте анықтауға арналған скринингтік бағдарламалар Қазақстанда сенімді ақпараттық-нормативтік негізге ие және нәтижелі жұмыс істеуде. Бұл шаралар арқылы көптеген ауру асқынбай тұрып табылып, халықтың денсаулығы жақсаруда. Дегенмен скринингтік қызметтерді әрі қарай дамыту, халыққа ақпараттандыруды күшейту, шақыру мен қатысуды арттыру маңызды. Мәселен, Қазақстанның артықшылығы ретінде ДДҰ мақсаттарына жету бағытында жұмыс істеп, 2025 жылға дейін өлім-жітімді 25%-ға азайту міндетін орындағаны айтылса, болашақта скрининг нәтижелі жүйесіне қосымша көңіл бөліп, жаңа технологияларды (мысалы, HPV-маркерлерді анықтау, сандық денсаулық платформаларын енгізу) қолданған жөн. Сонымен қатар, скринингтік көрсеткіштердің сапасы мен көлемін халықаралық стандарттарға жақындату үшін жүйелі мониторинг пен бағалауды күшейту ұсынылады.
Тұтастай алғанда, ерте анықтау мен алдын алу шаралары денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігін арттыруға зор үлес қосатынын ескере отырып, скринингтік бағдарламаларды одан әрі жетілдіру – халықтың өмір сүру сапасын жақсартып, әкономикалық тұрғыдан да оң нәтижелер береді.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
